دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٣١
| تیرانا جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢٣١ |
تیرانا، پایتخت آلبانی و استانی به همین نام
در آن کشور. استـان تیرانا بـا ٢٣٨‘١ کمـ ٢ مسـاحت و ١٥٠‘ ٥٢٣ تـن جمعیت
(٢٠٠٧م/١٣٨٦ش)، در مرکز کشورآلبانی واقع است. مرکز این استان شهر تیرانا، با
٠٢٥‘٣٨٦ تن جمعیت (٢٠٠٧م)، در دشت کروجا در پای کوه دایتی (داجتی) از سلسله کوههای
آلپهای دیناریک در کنار رود ایشم جای دارد (کلمبیا١؛ انکارتا٢؛ «فرهنگ...٣»؛ IA,
XII (١)/٣٧٦).
تیرانا مهمترین مرکز تجارتی، صنعتی و فرهنگی آلبانی است. صنایع نساجی، فلزی، غذایی
و کشاورزی از عمده بخشهای اقتصادی تیرانا به شمار میآیند ( انکارتا).
نام این شهر که در ترکی تیران تلفظ میشود، در منابع یونانی و لاتین به شکل تراندا
بر مبنای تلفظ بومیان تِرانات آمده است («تاریخ تیرانا٤»، .npn). پروکوپیوس مورخ
یونانی سدۀ ٦ م آنجا که از تعمیر دژهای این منطقه، توسط ژوستینین یاد کرده، به
قلعهای به نام ترکانوس در بالای کوه دایتی اشاره نموده است که آن را بیارتباط با
نام تیرانا نمیتوان دانست (نک : VII/٢٤٩-٢٥١). شوفیلیا، مورخ کروات، ترکانوس را
برگرفته از نام تیرکان و تیرهان در زبان ایلیریایی میداند (IA، همانجا). همچنین
نام تیرانا در منابعی که از جنگ عثمانیها با اسکندربیک (ژرژ کاستریوتا) (٨٠٨-٨٧٢
ق/١٤٠٥-١٤٦٨م)، قهرمان ملی آلبانی یاد کردهاند، آمده است (همانجا؛ نیز نک : اوزون
چارشیلی، I/٢٠٩).
در دوران جنگ اسکندربیک بر ضد دولت عثمانی، ساکنان کوههایاطرافتیرانا به
سمتجلگهسرازیرشدند وبدینترتیب سببگسترش روستای تیرانا گردیدند (IA، همانجا).
در این زمان روستای تیرانا در «تیمار» (نوعی نظام زمینداری در عثمانی)
سلمانبیک بود. با ضعیف شدن حکومت مرکزی و برچیده شدن نظام تیمار، خاندانهای محلی
آلبانیایی، به تدریج اراضی خود را گسترش دادند. در این میان سلیمانپاشای
میلیتایی روستای تیرانا را بهزور از
تصرفسلمانبیکبیرونآوردوحتىازحکومتعثمانی نیز برات گرفت (همان، XII(١)/٣٧٧).
سلیمانپاشا در اواخر سدۀ ١٦ و اوایل سدۀ ١٧م با تأسیس مسجد، گرمابه، نانوایی و
کاروانسرا و دیگر تأسیسات عمومی این روستا را به صورت شهری کوچک درآورد(همانجا؛
نیزنک : سامی،٣/١٧١٧). امروزه ساختمان مسجد سلیمانپاشا ــ کهخود نیز در آن
مدفـون است ــ زیارتگاه مردم است. بنا بر روایتی نادرست نام این شهر نوبنیاد
برگرفته از نام تهران در ایران است؛ بر پایۀ همین افسانه سلیمان پاشا به سبب
پیروزی با ایرانیان نام این شهر را تیرانا نهاد (IA, XII(١)/٣٧٦).
تیرانا در مدت دو سده تحت حاکمیت موروثی نوادگان سلیمان پاشا ــ که به ذکور بیکها
معروف بودند ــ قرار داشت؛ در این دوران شهر به تدریج رشد و رونق یافت (همانجا).
اولیاچلبی، سیاح ترک که در ١٠٧٢ق/١٦٦٢م از تیرانا دیدار کرده، زیبایی این شهر را
ستوده، و از بازار، بناهای عمومی و باغهای آنجا یاد کرده است (٦/١٠٦). در آن
روزگار تیرانا تابع سنجاق (ایالت) اوخری بوده است (همانجا).
درسدۀ ١١ق/١٧م اهالیتیرانا و نواحیاطراف آن به سرعت به اسلامرویآوردند،
بهطوریکه درسدۀ١٨م، همۀاهالیتیراناجزیک خانوادۀ کاتولیک رومی، مسلمان
بودند (EI٢; IA, XII(١)/٣٧٧). به اسلام گرویدن سریع اهالی تیرانا و اطراف آن، منجر
به تشکیل طبقهای مرکب از بیکها، صنعتگران و بازرگانان، و همچنین سبب رشد و رونق
مؤسسات دینی شد؛ از جمله، در آن دوره ٨ مسجد ساخته شد که شماری از آنها را
خاندانهای اصیل، و شماری را بازرگانان پدید آوردند (XII(١)/٣٧٨ IA,). در اوایل سدۀ
٢٠م، بیشتر مسلمانان تیرانا پیرو طریقتهای بکتاشی و یا هوادار رفاعیه بودند. در آن
روزگار ١٩ مسجد بزرگ و کوچک، یک «نمازگاه» و ١٢ تکیه، متعلق به طریقتهای قادریه،
خلوتیه، سعیدیه و نقشبندیهوجود داشت (ولیاللٰهی، ١٩-٢١؛ EI٢).
در اواخر سدۀ ١٨ و اوایل سدۀ ١٩م، با انقراض خاندان ذکوربیک، تیرانا عرصۀ کشمکش
میان ابراهیم بوشَتلی، اهل شکودرا (به ترکی: اشقودره) و قاپلان احمدپاشا توپتانی،
اهل کروجا شد. این شهر سرانجام به دست توپتانیها افتاد و آنان به حکومت تیرانا دست
یافتند (EI٢). عبدالرحمان پاشا، فرزند قاپلان احمدپاشا، برای رونق تیرانا کوشید. او
مدرسۀ علوم دینی و کتابخانهای در آنجا ساخت و مسجد قدیمی شهر را بازسازی کرد(کیل،
٢٤٩-٢٥٠ ؛ نیزنک : EI٢). بر اثرکارهای عبدالرحمانپاشا و دوراندیشی او، این خاندان
توانستند در کنار دولت مرکزی عثمانی به حیات سیاسی خود ادامه دهند، هر چند که
عثمانیها در ١٨٣٠-١٨٣١م دژ شهر را ویران کردند (IA، همانجا؛ EI٢).
١. The Columbia… ٢. Encarta... ٣. The World… ٤. »History…«
در نیمۀ دوم سدۀ ١٣ق/١٩م با الحاق تیرانا به سنجاق شکودرا (سکوتاری)، ولایت شکودرا
تشکیل شد و این شهر تا هنگام جنگ بالکان (١٩١٢-١٩١٣م) و عقبنشینی عثمانیها از
آنجا، جزو ولایت شکودرا بود. آشوبهای ناشی از سقوط عثمانی تیرانا را نیز تحت تأثیر
قرار داد (XII(١)/٣٧٧ EI٢; IA,). در اواخر جنگ جهانی اول تیرانا در اشغال ارتش
ایتالیا قرار گرفت (IA، همانجا)؛ اما به موجب قرارداد ١٩١٩م تریانون، آلبانی بار
دیگر مستقل شد و به عضویت جامعۀ ملل درآمد. در این هنگام تیرانا در اختیار
زمینداران و بزرگ مالکانی همچون احمدزوغو
قرار گرفت؛ سپس در کنگرۀ لوشنیا در ١٩٢٠م، تیرانا به عنوان پایتخت آلبانی تعیین شد
و دولتی که در فوریۀ همان سال تشکیل شده بود، به تیرانا منتقل گردید (ولیاللٰهی،
٨١-٨٢؛ صنعوی، ١/یازده؛ IA، همانجا؛ EI٢).
بخشبزرگی از تیرانا در فاصلۀ سالهای ١٩٢٠-١٩٣٩م ساخته شد؛ همچنین در آن دوره
تأسیسات فرهنگی، مجلس عالی اسلامی و مدرسۀ بزرگ بکتاشیه در تیرانا گشایش یافت
( کلمبیا؛ IA,XII(١)/٣٧٩). تیرانا در جریان جنگ جهانی دوم در ١٩٣٩م/ ١٣١٨ش بهاشغال
نیروهای ایتالیایی درآمد، اما در ١٩٤٣م/ ١٣٢٢ش جنگ آزادیبخش مردم آلبانی در برابر
ایتالیا و سپس نیروهای آلمان، اشغالگران را از آلبانی و همچنین شهر تیرانا بیرون
راند و انورخوجه، رهبر گروههای کمونیستی آلبانی با ورود به شهر تیرانا، تشکیل اولین
دولت کمونیستی آلبانی را اعلام کرد (نک : ه د، آلبانی؛ کلمبیا؛ ولیاللٰهی،
٨٢-٨٣).
در دوران حکومت کمونیستی، بر جمعیت شهر تیرانا افزوده شد. در آن دوران تمسّک
بهآیینهای مذهبی و دینی خلاف قانون اساسی و منافع ملی کشور تلقی میشد. دولت با
بستن، تبدیل کردن به دیگر مکانها و یا خراب کردن بسیاری از مسجدها و کلیساها در
ترویج افکار غیرمذهبی کوشش میکرد (نک : همو، ١٨-٢٢، ٢٥). با این حال مسجد جامع
شهر تیرانا که تاریخ بنای آن به دوران حاکمیت عثمانیها باز میگردد، به لحاظ حفظ
آثار فرهنگی توانست از تخریب و نابودی به دست کمونیستها در امان بماند (همو، ٣٦).
در اوایل دهۀ ١٩٩٠م در تیرانا تظاهرات بزرگی برضد دولت کمونیستی رخ داد و دولت را
وادار کرد تا اصلاحات سیاسی و اقتصادی در نظام سیاسی آلبانی پدید آورد ( کلمبیا).
پس از فروپاشی حکومت کمونیستی در تیرانا، نقش دینی بناهای مذهبی به آنها برگردانده
شد و مراکز دینی فعالیتهای خود را دوباره آغاز کردند (ولیاللٰهی، ١٨-٢٢، ٢٥).
مآخذ: اولیا چلبی، سیاحتنامه، به کوشش احمدجودت، استانبول، ١٣١٨ق؛ سامی،
شمسالدین، قاموسالاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛ صنعوی، قاسم، گاه شمار اروپای شرقی،
تهران، ١٣٧١ش؛ ولیاللٰهی ملکشاه، حبیبالله، آلبانی، دفتر مطالعات سیاسی و
بینالمللی، تهران، ١٣٧٥ش؛ نیز:
The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١-٢٠٠٥; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٥;
»History of Tirana«, Municipality of Tirana, www. tirana. gov. al/? cid = ٢, ٨,
١; IA; Kiel, M., Ottoman Architecture in Albania, Istanbul, ١٩٩٠; Procopius, tr.
H. B. Dewing, Cambridge, ١٩٧١; Uzunçarԫılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢;
The World Gazetteer, www. world- gazetteer. com.
مهدی کیوانی