دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢١٠
| تهانسری، احمد جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢١٠ |
تَهانیسَری، احمد بن محمد (د ٨٢٠ ق/١٤١٧م)،
از صوفیان برجستۀ طریقۀ چشتیه، و عالم و شاعر سدۀ ٩ق/١٥م در هند. احمد در تهانیسر
ــ منطقهای در شمال هند ــ به دنیا آمد و در همانجا پرورش یافت (صدیق حسن، ٣/٢٢٠؛
آزاد، ٣٨؛ زبیداحمد، ٢٤٢). وی از قاضی عبدالمقتدر بن رکنالدین شریحی علوم ظاهری را
فرا گرفت و در فقه، اصول و عربی بسیار متبحر گشت و در سلوک عرفانی و باطنی در زمرۀ
شاگردان و مریدان شیخ نصیرالدین محمود اودهی چراغ دهلی (د ٧٥٧ق/١٣٥٦م)
ــ جـانشین شیخ نظامالدین اولیـا ــ درآمد و سرانجـام، یکـی از خلفای او شد
(عبدالحق، ١٥١؛ عبدالحی، ٣/ ٨؛ جعفری، ٥٤٨؛ نظامی، ٦٨٧).
در پی حملۀ تیمور به هند و گریز بسیاری از علما از آن شهر، مولانا خواجگی، از
ممتازترین خلفای شیخ نصیرالدین و دوست نزدیک احمد ــ که با او الفتی داشت ــ از او
خواست که همراه با وی دهلی را ترک گوید؛ اما شیخ احمد پیشنهاد او را نپذیرفت و در
همانجا ماند. درنتیجه، پس از اشغال دهلی توسط
تیمور، احمد و خانوادهاش به اسارت سپاه او درآمدند، اما پس از فرو نشستن فتنه، با
آگاهی تیمور از مراتب علم و فضلِ شیخ احمد، وی آزادی خود را بازیافت و تیمور او را
تکریم نمود و برای حضور در دربار برگزید (غلامسرور، ١/ ٣٧٩؛ عبدالحق، زبیداحمد،
همانجاها). ماجرای مباحثۀ وی با شیخالاسلام دربار که از اخلاف برهانالدین
مرغینانی، صاحب هدایه بود، در اکثر منابع آمده است (همانجاها؛ غوثی شطاری، ١٢٣-١٢٤؛
رضوی، I/٢٧٤).
پس از بازگشت تیمور از هندوستان و درنتیجۀ صدماتی که حملۀ او به دهلی وارد کرده
بود، شیخ احمد در ٨٠١ ق آنجا را ترک گفت و همراه خانوادهاش به کالپی ــ که دوست
نزدیکش مولانا خواجگی نیز در آنجا سکنا داشت ــ مهاجرت کرد و تا پایان عمر در
همانجا به تدریس و تعلیم و عبادت پرداخت (آزاد، همانجا؛ رحمانعلی، ١٨؛ غلامسرور،
عبدالحق، صدیق حسن، همانجاها؛ زبیداحمد، ٤٧٩). وی در کالپی درگذشت و در قلعۀ آنجا
به خاک سپرده شد.
با آنکه در اکثر منابع، احمد تهانیسری به عنوان شاعری چیرهدست ستوده شده است، اما
از او تنها قصیدۀ دالیهای در مدح رسول خدا(ص) به جای مانده که گزیدهای از آن در
سبحةالمرجان آزاد بلگرامی (نک : ص ٣٨-٣٩)، اخبارالاخیار عبدالحق (ص ١٥١-١٥٢) و
نزهةالخواطر عبدالحی (٣/٩-١٣) آمده است (نک : رحمانعلی، همانجا؛ زبید احمد، ٢٤٢).
مآخذ: آزاد بلگرامی، میرغلامعلی، سبحةالمرجان، بمبئی، ١٣٠٣ق؛ جعفری، احمد، انوار
اولیا، لاهور؛ رحمانعلی، محمد عبدالشکور، تذکرۀ علمای هند، لکهنو، ١٣٣٢ق؛ صدیق
حسنخان، محمد صدیق، ابجدالعلوم، به کوشش عبدالجبار زکار، دمشق، ١٩٨٩م؛ عبدالحق
محدث دهلوی، اخبارالاخیار، دیوبند، ١٣٣٢ق؛ عبدالحی، نزهةالخواطر، حیدرآباد دکن،
١٣٧١ق/١٩٥١م؛ غلامسرور لاهوری، خزینةالاصفیا، کانپور، ١٨٩٤م؛ غوثی شطاری، محمد،
گلزار ابرار، به کوشش محمد ذکی، پتنه، ١٩٩٤م؛ نظامی، خلیق احمد، تاریخ مشایخ چشت،
کراچی، ١٩٧٥م؛ نیز:
Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٦; Zubaid Ahmad, M.
G., The Contribution of Indo-Pakistan to Arabic Literature, Lahore, ١٩٦٤.
محدثه امینی