توفیق، محمد افندی (شعبان ١٢٥٩-١٣١١/ سپتامبر ١٨٤٣-١٨٩٣)، تاریخ‌نویس، روزنامه‌نگار و طنزنویس و شاعر اواخر دولت عثمانی. وی در استانبول به‌دنیا آمد (آکون، ٢٩١). پدرش، مصطفى آغا ینی‌چری سابق، مأمور گمرک، و مادرش نیز کنیزی آزادشده بود (IA, XII (١)/٢١٢). تحصیلات توفیق به جز ٤ سال (از ١٢٦٩ق/١٨٥٣م) در مدرسۀ رشدیه، منظم نبود، اما او برای جبران کمبودهای تحصیلی خود به مطالعات بسیار دست زد و نزد خیالی افندی موصلی، شاعر هم‌دورۀ خود، خمسۀ نظامی را خواند (توفیق، قافله...، ١٩٥).
توفیق در ١٢٧٣ق/١٨٥٧م به استخدام وزارت جنگ درآمد. آغاز فعالیت روزنامه‌نگاری او در ١٢٨٤ق/١٨٦٧م با روزنامۀ مخبر بود (همو، یادگار...، ٣٠). پس از آن در کنار کارهای مختلف دولتی، در روزنامه‌های استانبول، ترقی، بصیرت، وقت و طریق فعالیت روزنامه‌نگاری خود را ادامه داد. همچنین سردبیری روزنامۀ رسمی شهر بورسه به نام خداوندگار را بر عهده داشت که پس از انتشار آن به علت نامعلومی استعفا کرد («دائرة‌المعارف دیانت١»،VIII/٢٤٠-٢٤١).
توفیق با برخورداری از تجربۀ سردبیری در نشریۀ خداوندگار، روزنامۀ عصر را تأسیس کرد و با چاپ ضمیمۀ هفتگی طنز در این روزنامه، پیشگام طنز در روزنامه‌نگاری عثمانی شد. وی پس از تعطیلی روزنامۀ عصر، در سازمان «ترقی ـ سرگرمی٢» که روزنامۀ ترقی را بنیان گذاشته بود، کار طنزنویسی را ادامه داد. اما خود او روزنامه‌های طنز دیگری تأسیس کرد که عبارت بودند از: لطایف عصر، گوزه٣ (پر حرف) و چایلاق٤ (شاهین) که به سبب همین‌ روزنامۀ آخری به چایلاق توفیق نیز شهرت یافت («دائرة‌المعارف استانبول٥»، VII/٣٧٩٨).
توفیق از ١٣٠١ق/١٨٨٤م تا زمان مرگ، روزگار خود را در استانبول به کار روزنامه‌نگاری در روزنامۀ طریق گذراند. در این دوره که پرپارترین مرحلۀ زندگی او ست، به تألیف

مجموعه‌هایی پرداخت که به سبب انتشارشان به شکل جزوه، برخی از آنها ناتمام مانده است (EI١, VIII/٢٧٢).
توفیق شاعر و نویسنده‌ای نوگرا، با شیوه و سبکی کاملاً شخصی است. او نه غرب‌گرای محض است، نه صرفاً مقلد سنت، اما برای زندگی و سنتهای مردم میهنش اهمیت بسیار قائل است و با نوشتن رمان و حکایت سعی می‌کند زندگی مردم عادی را به تصویر بکشد. از سوی دیگر وی به گردآوری لطایف و حکایات رایج میان مردم دست زد؛ از این رو می‌توان او را پیشگام گردآوری و ثبت ادبیات شفاهی در ترکیه دانست («دائرة‌المعارف دیانت»، VIII/٢٤١).
آثـار: توفیق نویسنده‌ای پرکار بود و آثار بسیاری بر جای گذاشت. عمر فاروق آکون آثار او را به این صورت بخش‌بندی کرده است (نک‌ : همان، VIII/٢٤٢-٢٤٤):
آثار ادبی: ١. لطایف‌انشاء‌(٣ج، ١٢٨٤-١٢٨٥ق)؛ ٢. نظام‌العالم لجناب آق حصاری (١٢٨٧ق)؛ ٣. قافلۀ شعراء (١٢٩٠-١٢٩٣ق) که تا حرف «دال» نوشته شده است؛ ٤. استانبول ده بیرسنه (١٢٩٩-١٣٠٠ق)، اثر مشهور توفیق دربارۀ آداب و سنن مردم این شهر به صورت حکایت؛ ٥. ایکی گلین اُداسی (١٣٠١-١٣٠٢ق)، یک رمان اجتماعی دربارۀ زنان.
آثار طنز و نشر متون قدیم: ١. لطایف حکایت و غرایب روایت(١٢٨٨-١٢٨٩ق)؛ ٢. آثارپریشان‌(١٢٩٧-١٢٩٨ق)؛ ٣. نوادر الظرفاء (١٢٩٩ق)؛ ٤. لطایف نصرالدین (١٢٩٩ق)؛ ٥. بوآدَم (١٢٩٩-١٣٠١ق)؛ ٦. خزینۀ لطایف (١٣٠٢-١٣٠٣ق)؛ ٧. تخریج خرابات (١٣٠٠ق).
آثار تاریخی: ١. مشاهیر عثمانیه ـ تراجم احوال کاپوتان دریا مشهور غازی خیرالدین پاشا بار باروس (١٢٩٣ق)؛ ٢. تاریخ یا سنۀ ١١٧١ جنایتلری (١٣٠٢ق)؛ ٣. یادگار مجارستان ـ عصر عبدالحمید خان (١٢٩٤ق)، شرح سفر، به همراه هیئتی به مجارستان.

مآخذ: توفیق، محمد افندی، قافلۀ شعراء، استانبول، ١٢٩٠-١٢٩٣ق؛ همو، یادگار مجارستان، استانبول، ١٢٩٤ق؛ نیز:

Akün, O. F., »Գinâsiºnin fatintezkeresi baskısındaki yeni biyografik bilgiler«, Türkiyat mecmuası, Istanbul, ١٩٦٥; EI١; IA; İstanbul ansiklopedisi, ed. R. E. Koçu, Istanbul, ١٩٦٠; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣.
حسین شیخ
١. Türkiye… ٢. Terakkî-Eğlence ٣. Geveze. ٤. Çaylak. ٥. Istanbul…