دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٧١
| توزر جلد: ١٦ شماره مقاله:٦١٧١ |
تَوزَر، نام استان و شهری در تونس:
استانتوزر: ایناستان با ٧١٩‘٤کمـ ٢مساحت و٨١٩‘١٠٢تن جمعیت (١٣٨٥ش/٢٠٠٦م) در غرب
بخش مرکزی تونس در منطقۀ جلگهای جرید واقع است. استان توزر واحۀ بزرگی است که میان
نمکزارها و دریاچههای شور غرسه و جرید جای دارد («فرهنگ...١»). واحۀ توزر با داشتن
صدها هزار نخل، صادرکنندۀ خرمای بسیار مشهوری است. در گذشته تنههای نشانهگذاری
شدۀ درختان خرما راهنمای مسافران در این منطقه بوده است (EI٢).
شهر توزر: این شهر با ٤٥٣‘٣٥ تن جمعیت (٢٠٠٦م) مرکز استان توزر است و درگذشته مرکز
اداری جرید به شمار میرفت (همانجا؛ «فرهنگ»). منابع اسلامی ضبط تَوْزَر (به فتح
تاء) را مشهورتر دانستهاند (یاقوت، ١/٨٩٢؛ تجانی، ١٦٣) و به نظر میرسد که
خواستهاند این نام را به شکل و وزن عربی درآورند (همانجا؛ EI٢)؛ با این حال تلفظ
کلمه به صورت تُوزر (به ضمّ تاء) نیز رایج بوده است (تجانی، همانجا).
این شهر را رومیها در صحرای نومیدیا در کنار جویباری کوچک که از کوههای جنوبی جریان
مییافت، بنا کردند (لئون افریقی، ٢/١٤٢). پس از آن، توزر برای سدههای پیاپی تمدنی
شکوفا داشته است (ثامر، ٣٢).
مردم توزر از بقایای رومیها بودند که پیش از فتح اسلامی در افریقیه سکنا داشتند. در
گذشتههای دور نیز گروههایی از بربرها در آنجا اقامت گزیده بودند. پس از فتح اسلامی
شماری از قبایل عرب مانند بنواسد، بنوفقعس و بنو مرداس در توزر ماندند (یعقوبی،
٣٥٠؛ تجانی، ١٥٩-١٦٠، ١٦٣؛ ابن عبدالمنعم، ١٤٤-١٤٥). توزر در ٧٩ق/ ٦٩٨م به دست
حسّان بن نعمان و به یاری نیروی کمکی که عبدالملک اموی برای وی فرستاد، به صلح
گشوده شد. اما بر اساس تاریخ منسوب به ابوطاهر سِلَفی، توزر به دست عُقبة بن نافع،
والی افریقیه (٤٩-٥٥ ق؛ بار دیگر ٦٢ ق بب ) فتح شده است. اگر روایت اخیر را
بپذیریم، احتمالاً توزر نخست در زمان عقبة بن نافع فتح شده، و سپس از تصرف مسلمانان
خارج، و بار دیگر حسان آن را فتح کرده است. آنچه بر فتح توزر به صلح گواهی میدهد،
کلیساهایی است که در زمان دیدار تجانی از این شهر در شوال ٧٠٦/آوریل ١٣٠٧ به صورت
مخروبه باقی بوده است، بیآنکه دگرگون شده باشد؛ بلکه مسلمانان در مقابل هر کلیسا،
مسجدی ساخته بودند (تجانی، ١٦١-١٦٢؛ قس: لئون افریقی، همانجا، که به خطا از تخریب
توزر به دست مسلمانان سخن گفته است).
از اواسط سدۀ ٢ق/ ٨ م خوارج در توزر زمینۀ مساعدی برای فعالیت خود یافتند
(دائرةالمعارف...، ١١٧). و تا چند سده اباضیه در این شهر حضور داشتند (یاقوت،
٤/٩٧). یعقوبی در سدۀ ٣ق توزر را یکی از بزرگترین شهرهای چهارگانۀ قسطیلیه و مقر
فرماندهان این ناحیه دانسته است (همانجا).
از گفتار ابنحوقل در سدۀ ٤ق برمیآید که گاه نام قسطیلیه بر مرکز آن توزر نیز
اطلاق میشده است (١/٩٤؛ نیز نک : یاقوت، همانجا؛ دائرةالمعارف، ١١٦). یاقوت از
قول ابنحوقل این شهر بزرگ و آباد را جزو بلاد جرید در منطقۀ زاب بزرگ برشمرده است
(همانجا). به عبارت دقیقتر قسطیلیه (بعدها جرید) که برتوزر و شهرهای تابع آن اطلاق
میشد، یکی از دو بخش بلاد جرید به شمار میآمد (مراکشی، ٣٥٥؛ لئون افریقی، ١/٣٢).
توزر در نخستین سدههای اسلامی شهری آباد و بزرگ با بارویی استوار، بنا شده از سنگ
و آجر و ٤ دروازه و مسجد جامع و بازارهای بسیار وصف شده است. پیرامون این شهر را
باغهای مرکبات و نخلستانهای بسیار دربرگرفته بود. بیشتر محصول خرمای افریقیه از
آنجا به دست میآمد و اغلب روزها هزار شتر بار خرما از توزر صادر میشد. ترنج نیز
از دیگر محصولات آن بود؛ اما مزارع جو و گندم آن اندک بود و این محصول را از جاهای
دیگر میآوردند و از اینرو بهای آن در بیشتر اوقات بالا بود (ابوعبید، ٢/ ٧٠٨؛
ادریسی، ١/٢٧٧؛ ابنسعید، ١٢٧).
این شهر به لحاظ قرار گرفتن در مسیر جادۀ کاروانرو از موقعیت تجارتی مهمی در
مبادلۀ کالا با صحرا و سودان و شهرهای افریقیه برخوردار بود. در بازارهای توزر
انواع کالا یافت میشد و بازرگانان برای صادرات و واردات بدانجا آمدوشد داشتند و از
این رو هیچ شهری به پای توزر نمیرسید (ابنحوقل، همانجا؛ ابناثیر، ٨/٤٢٢؛
ابنعبدالمنعم، ١٤٤). توجه قبایل مختلف نومیدیا و بربر به بازارهای توزر موجب رونق
بیشتر این شهر شده بود (لئون افریقی، ٢/١٤٣).
باغها و نخلستانهای توزر به وسیلۀ شبکۀ گستردهای آبیاری میشد. ابوعبید بکری شبکۀ
آبیاری توزر را به خوبی وصف کرده است. به گزارش او آب آشامیدنی شهر از ٣ رود تأمین
میشد. این آبها در بیرون شهر در محل وسیعی به نام «وادیالجمال» جمع، و از آنجا
منشعب میشدند و هر رود به ٦ جویبار اصلی و شاخابههای فرعی بسیار تقسیم میشد که
در جویهای ساخته شده از سنگ جریان مییافت و باغها و نخلستانها را آبیاری میکرد
(همانجا).
١. The World…
در ٢٩٦ق/ ٩٠٩م ابوعبدالله شیعی سلطۀ خود را بر قلمرو اغلبیان، از جمله توزر گسترد
(نک : طالبی، ٧٣٧؛ عبدالحمید،
٢/ ١٧٨). ابوعبیدالله مهدی که هنگام رفتن به سجلماسه و پیوستن به ابوعبدالله از
توزر نیز عبور کرده بود، اهالی این شهر
را دکاندارانی دیده است که از زینت و شکوه پادشاهی بیبهرهاند (همو، ٢/٥٩٠).
در ٣٣٢ق/٩٤٤م ابویزید مَخلَد بن کیداد خوارجی برضد خلیفه القائم فاطمی قیام کرد.
گفته میشود وی در توزر پرورش یافت و پس از فراگرفتن مذهب اباضیه، در توزر کودکان
را قرآن میآموخت و هر که را میتوانست بر ضد خلیفه برمیانگیخت و ٣٠٠ نفر گرد
آورد. چون ابن فرکان، فرماندار توزر او را احضار و تهدید کرد، ابویزید ناگزیر از
توزر به جبال اوراس رفت (صنهاجی، ١/٥٣-٥٤؛ ابناثیر، همانجا).
بعدها موحدون بر توزر مسلط شدند. عبدالمؤمن، خلیفۀ موحدی ــ که از اواخر سال ٥٥٣
ق/١١٥٨م با لشکرکشی به افریقیه شهرهایی را فتح کرده، و برخی مناطق را نیز از دست
رومیها گرفته بود ــ با فرستادن لشکریانی بلاد جرید، از جمله شهر توزر را فتح کرد و
بدینگونه با فتح سراسر افریقیه قلمرو خود را به سوی شرق گسترش داد (مراکشی،
٢٢٨-٢٣٠؛ نیز نک : مجموع...، ١٩٥-١٩٧).
در حدود سال ٥٧٠ ق/١١٧٤م توزر از شهرهایی بود که به استیلای ایوبیان درآمد و پس از
مدتها نام خلیفه در آنجا در خطبهها یاد شد (ابوشامه، ٢/ ١٨). چندی بعد قراقوش
ارمنی، مملوک ایوبیان، به ابنغانیه (از دودمان بنیغانیه، شاخهای از مرابطون که
در میورقه حکومت داشتند) پیوست و آنان بر شهرهاییاز افریقیه، از جملهتوزر دست
یافتند (ابنخلدون، ٦/٢٨، ٢٥٦). به دنبال آن، ابن غانیه علی بن اسحاق میورقی و
برادرش یحیى از برابر لشکر یعقوب بنیوسف منصور موحدی (حک ٥٥٨-٥٨٠ ق) به بجایه
گریختند؛ اما سرانجام در ٥٨٢ ق/١١٨٦م ابنغانیه که به هواخواهی از عباسیان برخاسته
بود، توزر را یک چند محاصره، و درختان و نخلستانهای اطراف را قطع کرد و در پی تبانی
با برخی از مردم شهر بر آنجا مستولی شد. وی اموال کسانی را که در برابر او ایستادگی
کردند، مصادره کرد و از آنان سر بها گرفت و هر کسی که پرداخت نمیکرد، او را میکشت
و اجساد کشتگان را درون چاهی میانداخت که بعدهاً بئرالشهداء نام گرفت. ابنغانیه
در سال بعد در نبرد الحمّه از منصور شکست خورد و به توزر، و از آنجا به صحرا گریخت
و سرانجام در ٥٨٥ ق بر اثر تیری که به ترقوۀ او اصابت کرد، در توزر درگذشت (تجانی،
١٦٢؛ ابنعبدالمنعم، همانجا؛ عنان، ٢/١٥٣، ١٩٤).
پس از ٦٢٣ ق/١٢٢٦م که حفصیان دولت خود را در افریقیه تأسیس کردند، امیر ابوابراهیم
حفصی حاکم توزر و دیگر شهرهای قسطیلیه گردید (زرکشی، ٢١؛ عنان، ٢/٣٧٥-٣٧٦). در زمان
سلطان ابراهیم حفصی (حک ٦٧٨-٦٨٣ ق)، مرغم بن صابر دیابی از سران عربهای بدو بر
توزر و چند شهر دیگر مستولی شد (مونس، ٢(٣)/٤٣١-٤٣٢). در اوایل سدۀ ٨ ق/١٤م طی
آشوبهایی که در اطراف قلمرو حفصیان پدید آمد، بنویملول در توزر ادعای استقلال کردند
(ثامر، ٤٩-٥٠). این دولت کوچک که با همکاری مشیخه یا شورای بزرگان در منطقه شکل
گرفت، حیاتی سخت آشفته داشت ( دائرة المعارف، ١١٧)؛ تا آنکه در ٨٠٢ق/١٤٠٠م امیر
ابوفارس حفصی (حک ٧٩٦-٨٣٧ ق) به توزر لشکر کشید و پس از محاصره، آنجا را گرفت
(ابنقنفذ، ١٩٧؛ زرکشی، ١٢٠).
در ١٠١٧ق/١٦٠٨م عثماندایی ــ ازداییهایینـیچری ــ توزر را غارت، سلطۀ ترکان
را بر آنجا برقرار کرد (لینپول، ١/٦٢، ٦٣؛ نیز نک :EI٢). توزر از بحرانی که پس از
١٢٥٦ق/ ١٨٤٠م سراسر کشور تونس را فراگرفت، بر کنار نماند. قبیلۀ اولاد الهادف که در
سدۀ ١٠ق/١٦م قدرت را از دست بنویملول بیرون کردند، موقعیت اقتصادی نیرومندی از طریق
تجارت کسب کرده بودند و از این راه میتوانستند تفوق خود را در شورای بزرگان تحمیل
نمایند و پیش از افول قدرت در دوران اصلاحات تاریخی تونس، در مقام مالیاتبگیران
بیلیک عمل میکردند (EI٢). در همین دوران بنومرداس که یکی از قبایل مهم ساکن در شهر
بودند، با گروه دیگر یعنی فطناسه که اشراف و بزرگان در آن جای میگرفتند، دشمنی
داشتند و هر دو گروه نیز کمتر تحت فرمان حاکم تونس بودند (لئون افریقی، ٢/١٤٣).
امروزه برخی از مردم توزر خود را یمنی یا حجازی میدانند یا مانند اولاد الهادف
ادعای انتساب به یهود میکنند (EI٢).
ثروت اصلی منطقۀ جرید امروزه نیز همچون گذشته به سبب نخلستانهای پرثمر آن است که
برطبق آمار ١٣٤١ش/١٩٦٢م تقریباً به یک میلیون نخل بالغ میشود و بخش مهمی از آن به
توزر تعلق دارد ( دائرةالمعارف، ١١٦؛ نیز نک : EI٢).
گروهی از علما و دانشمندان به توزر منسوباند، از جمله: بجبج بن خداش ابوسعید مغربی
(د ٢٩٦ق)، شاگرد ابن سحنون (ابن ماکولا، ١/٢٠٧)؛ ابوحفص عمربن احمد توزری، استاد
سِلفی (یاقوت، ١/٨٩٣)؛ ابن کردبوس عبدالملک بن قاسم توزری
(د پس از ٥٧٥ ق)، مورخ؛ ابن شباط محمدبن علی توزری
(د ٦٨١ ق)، ادیب، مورخ و مهندس آبیاری؛ عمربن عبدالرحمان قرشی توزری (د ٨٥٨ ق)،
منجم (نک : زرکلی، ٤/١٦١، ٥/ ٤٩، ٦/٢٨٣)؛ ابننحوی یوسف بن محمد (د ٥١٣)، فقیه و
شاعر (همو، ٨/٢٤٧)؛ و ابن مصری محمدبن علی توزری، مؤلف الغرة اللائحة (سبکی، ٨/٦٠
قس: حاجی خلیفه، ٢/ ١١٩٨).
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن خلدون، العبر، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن سعید مغربی، علی،
الجغرافیا، به کوشش اسماعیل عربی، بیروت، ١٩٧٠م؛ ابنعبدالمنعم حمیری، محمد، الروض
المعطار، به کوشش احسان عبـاس، بیروت، ١٩٨٠م؛ ابن قنفـذ، احمد، الفارسیة فـی مبادیء
الدولة الحفصیته، به
کوشش محمد شاذلی نیفر و عبدالمجید ترکی، تونس، ١٩٦٨م؛ ابن ماکولا، علی، الاکمال، به
کوشش عبدالرحمان معلمی یمانی، حیدرآباددکن، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ ابوشامه، عبدالرحمان، عیون
الروضتین، به کوشش احمد بیسومی، دمشق، ١٩٩٢م؛ ابوعبید بکری، عبدالله، المسالک و
الممالک، به کوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛ ادریسی، محمد، نزهة المشتاق،
بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ تجانی، عبدالله، الرحلة، به کوشش حسن حسنی عبدالوهاب، تونس،
١٣٧٧ق/ ١٩٥٨م؛ ثامر، حبیب، هذه تونس، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ حاجی خلیفه، کشف؛
دائرةالمعارف التونسیة، تونس، ١٩٩٤م؛ زرکشی، محمد، تاریخ الدولتین الموحدیة و
الحفصیة، به کوشش محمد ماضور، تونس، ١٩٦٦م؛ زرکلی، اعلام؛ سبکی، عبدالوهاب، طبقات
الشافعیة الکبرى، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٩٧١م؛
صنهاجی، محمد، اخبار ملوک بنی عبید و سیرتهم، به کوشش تهامی نقره و عبدالحلیم عویس،
قاهره، ١٤٠١ق؛ طالبی، محمد، الدولة الاغلبیة، ترجمۀ منجی صیادی، بیروت، ١٩٨٥م؛
عبدالحمید، سعد زغلول، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه، ١٩٧٩م؛ عنان، محمدعبدالله،
عصر المرابطین و الموحدین فی المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ لینپول،
استنلی و دیگران، تاریخ دولتهای اسلامی و خاندانهای حکومتگر، ترجمۀ صادق سجادی،
تهران، ١٣٦٣ش؛ لئونافریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، به کوشش محمد حجی و
محمد اخضر، بیروت، ١٩٨٣م؛ مجموع رسائل موحدیه، به کوشش لوی پروونسال، رباط، ١٩٤١م؛
مراکشی، عبدالواحد، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، به کوشش محمد سعید عریان و
محمدعربی علمی، قاهره، ١٣٦٨ق/ ١٩٤٩م؛ مونس، حسین، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت،
١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفیسۀ
ابنرسته، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛ نیز:
EI٢; The World Gazetteer, www. world - gazetteer. com.
محمدرضا ناجی