دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٦٦
| تورقود جلد: ١٦ شماره مقاله:٦١٦٦ |
تورْقود، عنوان یا لقب دو تن از سرداران و
دریانوردانِ مشهور عثمانی که منطقهای جغرافیایی موسوم به تورقود ایلی در آناتولی
نیز به آنها منسوب شده است. عنوان یکی از خاندانهای حکومتگر ــ تورقود اوغوللاری ــ
در آناتولی هم از این لقب گرفته شده است. تورقود به صورتهای طورقود، تورگوت،
طورغود، و در منابع اروپایی به صورت دراگوت نیز آمده است:
١. تورقود، سردار و یکی از یاران عثمان غازی بنیانگذار سلسلۀ عثمانی که لقب الب
(قهرمان) نیز داشت (طاش ـ کوپریزاده، ١٢؛ مجدی، ٣٢؛ ثریا، ٣/٢٥٥؛ نیز نک : ه د،
٩/٧٤٠). از جزئیات زندگی وی آگاهی نداریم. آنچه مسلم است، وی در نبـردهای عثمان
غازی با امیـران و بیکهای اسکـیشهر (نک : ه د، ٨/٣٩١-٣٩٥) شرکت داشت (اوزون
چارشیلی،I/١٠٦-١٠٧). تورقود در ٦٩٨ق/١٢٩٩م، به دستور عثمانغازی ناحیۀ اینهگول را
محاصره و تصرف کرد (همو، I/١٠٧) و همانجا را طبق سنتی رایج در میان اوغوزان، به
اقطاع گرفت و پس از آن (همو، I/١٠٩) این ناحیه به تورقود ایلی معروف گردید
(طاشکوپریزاده، مجدی، همانجاها). تورقود الب در لشکرکشی اورخان به بورسه (نک :
ه د، ١٠/٤٢١-٤٢٢) و تصرف آترانوس که امروزه «اورخان ایلی» نامیده میشود و کلید
فتح سراسر بورسه به شمار میرفت، شرکت داشت (نشری، I/١٣٢؛ اوزون چارشیلی،
I/١١٧-١١٨).
تورقود الب یکی از مریدان صدیق گیکلوبابا بود و در محلی نزدیک به اقامتگاه او در
تورقود ایلی اقامت داشت و پس از مرگ در همانجا به خاک سپرده شد (طاش کوپریزاده،
مجدی، همانجاها).
٢. تورقود پاشا، معروف به تورقود رئیس (د ٩٧٢ق/ ١٥٦٥م)، یکی از نامآورترین
دریانوردان دولت عثمانی. پدرش موسوم به ولی، یکی از روستاییان سِردالوز یا سِرولوز١
(اوزون ـ چارشیلی، II/٣٨٤)، از توابع موغلا (مُغله) مـرکز ایالتمنتشا بود (سامی،
٦/٧، ٤٣٤؛ ثریا، همانجا). برخی از منابع، نیاکان تورقود را از مسیحیان ولایت منتشا
دانستهاند (هامر پورگشتال، III/٤٠٦).
او در جوانی به پهلوانی و قدرت بدنی و مهارت در تیراندازی مشهور بود (همو، III/٤٠٧؛
اوزون چارشیلی، همانجا) و بنابر عادت رایج در منطقۀ اژه به کار در کشتیهای راهزنان
دریایی میپرداخت. پس از مدتی به فرماندهی یک کشتی رسید (همانجاها) و در بیشتر
جنگهایدریایی از جمله نبرد پرهوتزه٢ ــ که یکی ازمشهورترین جنگهای دریایی جهان
است ــ همراه خیرالدین بارباروس، دریا سالار بزرگ عثمانی شرکت داشت (اوزون چارشیلی،
II/٣٧٩). پس از این جنگها، وی در دریای مدیترانه به دریانوردی پرداخت و با
دریانوردان اروپایی (ونیزی، جنوایی، اسپانیایی و ناپلی) مصاف داد و پیروزیها به دست
آورد (همانجا).
١. Serdaloz/Seroloz ٢. Preveze
تورقود در ٩٤٧ق/١٥٤٠م به جزیرۀ کُرس حمله کرد، اما موفق نشد و به اسارت در آمد. او
را به پاروزنی در کشتیها واداشتند و سپس در جنوا زندانی کردند. خیرالدین بارباروس
با دادن ٣ هزار سکۀ طلا از سویی، و تهدید به تخریب شهر جنوا، او را آزاد ساخت و سپس
یکی از کشتیهای خود را به او داد (همانجا) و به تربیتش همت گماشت. تورقود در مدتی
اندک به یکی از ماهرترین دریانوردان ناوگان عثمانی تبدیل شد و به خدمت سلطان درآمد
و خود و اطرافیانش، از تیول و مقرری خاصی برخوردار گردیدند (ثریا، ٣/٢٥٥). وی جزیرۀ
جَربه را پایگاه خود قرار داد، دریانوردان ترک و عرب را در آنجا گرد آورد و در
زمینۀ تقسیم غنایم با سلطان تونس قراردادی منعقد کرد؛ سپس برخی از نواحی واقع میان
تونس و طرابلس غرب،
از جمله شهر مهدیه را در ٩٥١ق/١٥٤٤م تصرف کرد (اوزون ـ چارشیلی، II/٣٨٥). تصرف
مهدیه دولتهای جنوب اروپا را به اتحاد برضد او برانگیخت و فرماندهی نظامی این
اتحادیه مهدیه را از تصرف تورقود خارج ساخت (همانجا).
تورقود در ٩٥٨ق/١٥٥١م به جزیرۀ مالت حمله برد. تصرف این جزیره که پایگاه راهزنان
مسیحی بود، به سبب بروز اختلاف میان تورقود و سنان پاشا، دریا سالار عثمانی میسر
نشد، اما طرابلس غرب به تصرف نیروی عثمانی درآمد (همو، II/٣٩٥-٣٩٦). از این تاریخ
طرابلس به مدت ٣٦٠ سال در قلمرو عثمانی قرار گرفت (دانشمند، IV/٣٨٥). سلطان سلیمان
نیز بیگلربیگی طرابلس را به تورقود واگذار کرد.
در ٩٥٩ق/١٥٥٢م، ناوگان عثمانی به درخواست هانری دوم، پادشاه فرانسه به یاری او
شتافت. این مأموریت به تورقود واگذار شد و فرمانده اسپانیایی در این جنگ شکست خورد
و به جزیرۀ ساردنی فرار کرد. جزیرۀ جربه بار دیگر به تصرف تورقود درآمد و سردار
اسپانیایی نیز به اسارت گرفته شد (اوزون ـ چارشیلی، II/٣٨٦-٣٨٨).
جزیرۀ مالت به سبب اهمیت نظامی ـ بازرگانی از یک سو، و مزاحمت شوالیههای آنجا برای
کشتیهای عثمانی از سویی دیگر، توجه دولت عثمانی را برانگیخت. به همین سبب نیروی
دریایی عثمانی به دریا سالاری پیاله پاشا (ه م) و نیروی زمینی به سرداری مصطفیٰ
پاشا قزل احمدلی بار دیگر مأمور فتح این جزیره شدند. تورقود رئیس بیگلربیگی طرابلس
نیز در ٩٧٢ق/١٥٦٥م در این جنگ شرکت کرد، اما بر اثر اصابت گلوله از پای درآمد و در
طرابلس به خاک سپرده شد (اوزون ـ چارشیلی، II/٣٨٨-٣٩٠؛ مانتران، ٢٥٣؛ ووسینیچ، ١٨).
تورقود رئیس موفق شد نیروی دریایی عثمانی را که پس از درگذشت خیرالدین بارباروس
تضعیف شده بود، بازسازی و تقویت کند (کاظمی، ٣٤١) و سلطه و حاکمیت عثمانی بر دریای
مدیترانه را با قدرت نگاه دارد (شاو، ١/١٩٢).
مآخذ: ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛ سامی،
شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١٦ق؛ شاو، ا.ج. و ا.ک.شاو، تاریخ امپراتوری
عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ طاش کوپریزاده، احمد،
الشقائق النعمانیة، به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛ کاظمی، محمدحسن،
تاریخ جهان اسلام و روابط خارجی آن از آغاز تا امروز، تهران، ١٣٧١ش؛ مجدی
محمدافندی، حدائق الشقائق ( ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان،
استانبول، ١٩٨٩م؛ ووسینیچ، و.، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ سهیل آذری، تهران،
١٣٤٦ش؛ نیز:
Dāniԫmend, İ.H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٧٢;
Hammer-Purgestall, J., Geschichte des osmanischen Reiches,Wien,١٨٢٨; Mantran, R.
»North Africa in the Sixteenth and Seventeenth Centuries«,
The Cambridge History of Islam, ed. P.M. Holt, Cambridge, ١٩٧٠, vol. IIA; Neԫrî,
M., Cihan Nümâ, ed. F. R. Unat and M.A.Köymen, Ankara, ١٩٤٩; Uzunçarԫılı, İ.H.,
Osmalı tarihi, Ankara, ١٩٧٢.
علیاکبر دیانت