دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٣٦

تَنْها، تخلص دو تن از شاعران پارسی‌گوی شبه قاره:
١. تنهای پنجابی (د ١١١٦ق/١٧٠٤م)، عبداللطیف‌خان معروف به تنهای پنجابی متخلص به «تنها» شاعر روزگار اورنگ‌زیب عالمگیر (حک‌ ١٠٦٨-١١١٨ق). وی خواهرزاده و شاگرد میرزا جلال اسیر شهرستانی بود (آرزو، ٣٤؛ عظیم‌آبادی، ٢٩٢؛ شفیق، ٦٣).
تنها که پس از تحصیل مقدمات و آموختن فنون ادب نزد علمای اصفهان، مراحل مختلف دانش و مدارج اجتهاد را نزد دایی خویش پیمود، در علم و دانش به‌ویژه در فنون شعر و ادب به پایگاهی بلند دست یافت (سرخوش، ٢٠). وی در عهد عالگمیر از ایران به هند مهاجرت کرد (آرزو، شفیق، همانجاها؛ گوپاموی، ١٢٨) و به دربار این پادشاه راه یافت و مورد توجه قرار گرفت و به مقامهای مهم اداری از جمله دیوانی چند شهر کابل، لاهور و کشمیر رسید (گلچین معانی، ١/٢٥٥؛ شفیق، عظیم‌آبادی، همانجاها).
از دوستان تنها می‌توان از محمدعلی تنها (آرزو، همانجا؛ ابراهیم‌خان‌خلیل، ٣٥)، و از شاگردان وی می‌توان از نصرت‌الله خان نثار و محمدنظام معجز یاد کرد (آرزو، همانجا). تنها در کشمیر درگذشت (گلچین معانی، همانجا). وی را به داشتن طبع روان و تخیل شاعرانه (شفیق، همانجا؛ کشن‌چند، ٤٦) و توانایی در انشاء (نوشتن) (سرخوش، همانجا) ستوده‌اند.
دیوان وی به گفتـۀ صاحب مجمع النفایـس مشتمل بر ٢٠٠،١ بیـت است (آرزو، نیز گلچین‌معانی، همانجاها) که از این مجموعه ٧٦ بیت در تذکرۀ شعرای کشمیر (اصلح، ٥٩٢-٥٩٤) و تنها ٤ بیـت در مجمع النفـایس (آرزو، ٣٤-٣٥) ثبـت و ضبط
شده است.
٢. تنهای قمی، میرزا محمدسعید معروف به تنهای قمی متخلص به تنها، شاعر سدۀ ١١ق/١٧م و از پزشکان خاص شاه عباس دوم صفوی. وی فرزند حکیم محمدباقر قمی (نصرآبادی، ١٦٧؛ آذر، ٣/١٢٤٢؛ عبدالغنی‌خان، ٣٤) و پسر عموی میرزا جلال اسیر اصفهانی (عبدالغنی، همانجا؛ آقابزرگ، ٩(١)/١٧٩) بود. گذشته از طبابت، در علوم نظری (نک‌ : عظیم‌آبادی، ٢٨٩؛ آقابزرگ، ٩(٢)/٤٥١) و شاعری نیز دست داشت (علی حسن‌خان، ٩٥). او نخست «تنها» و سپس «سعید» و «حکیم» تخلص می‌کرد (رحم‌علی‌خان، ١٢٠؛ واله، ١/٤٤٩؛ کشن چند ، ٤٩) و ظاهراً به سبب تخلص «حکیم» برخی از تذکره‌نویسان او را با قاضی سعید قمی، ملقب به حکیم کوچک یکی دانسته‌اند (مجاهدی، ٦٣).
از جلوه‌های شاعری تنهای قمی، مثنوی بزمی و عرفانی «خورشید و مه پاره» یا «گل رعنا» است که به شاه عباس دوم صفوی (سل‌ ١٠٥٢-١٠٧٧ق) تقدیم شده است (نک‌ : ملک، ٢/٢٣٨؛ آقابزرگ، ١٨/٢١٤؛ منزوی، ٤/٢٨٠٣). دیوان وی را مشتمل بر ١٠ هزار بیت دانسته‌اند (عظیم‌آبادی، همانجا).
از جمله سوانح زندگی شاعر، می‌توان از زندانی شدنش در قلعۀ الموت، در زمان شاه سلیمان (١٠٧٧-١١٠٦ق) به سبب حسد حاسدان نسبت به وی و سخن‌چینیهای آنان یاد کرد (واله، عظیم‌آبادی، همانجاها)؛ اما شاه سلیمان او را بخشید و شاعر تا آخر عمر در زادگاه خود، شهر قم به عبادت و اطاعت الٰهی مشغول بود (آذر، همانجا؛ نصرآبادی، ١٦٨). تاریخ وفات وی همانند تاریخ ولادتش معلوم نیست، اما به گفتۀ صاحب تذکرۀ آتشکده تا ١٠٨٣ق/١٦٧٢م در قید حیات بوده، و در قم می‌زیسته است (آذر، همانجا).
مآخذ: آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٠ش؛ آرزو، علی‌خان، مجمع النفایس، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٩٢م؛ آقا بزرگ، الذریعة؛ ابراهیم‌خان خلیل، علی، صحف، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٧٨م؛ اصلح، میرزا، تذکرۀ شعرای کشمیر، به کوشش حسام‌الدین راشدی، کراچی، ١٣٤٦ش؛ رحم علیخان، ایمان، منتخب اللطایف، به کوشش امیرحسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ش؛ سرخوش، محمدافضل، کلمات الشعراء، به کوشش صادق‌علی دلاوری، لاهور، ١٩٤٢م؛ شفیق، لچهمی نراین، شام غریبان، به کوشش محمد‌اکبرالدین صدیقی، کراچی، ١٩٧٧م؛ عبدالغنی‌خان، تذکرة الشعراء، به کوشش محمد مقتداخان شروانی، علیگره، ١٩١٦م؛ عظیم‌آبادی، حسینقلی‌، نشترعشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨١م؛ علی حسن‌خان، صبح گلشن، به کوشش عبدالمجیدخان، کلکته، ١٢٩٥ق؛ کشن چند، اخلاص، همیشه بهار، به کوشش وحید قریشی، کراچی، ١٩٧٣م؛ گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛ گوپاموی، محمدقدرت‌الله، نتایج الافکار، به کوشش اردشیر خاضع، بمبئی، ١٣٣٦ش؛ ملک، خطی؛ منزوی، خطی؛ مجاهدی، محمدعلی، سخنوران قم، قم، ١٣٧٠ش؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش وحید دستگردی، تهران، ١٣٦١ش؛ واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ش.
فائزه زهرا میرزا