دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٤٩

تَکْرور، نام قومی ساکن در نواحی غرب افریقا و همچنین نام پادشاهی و شهری در سده‌های میانی میلادی در آن منطقه. این نام امروزه به صورت تکلر (به فرانسوی توکولور٣/توکلور) تلفظ می‌شود (نک‌ : ویکی‌پدیا٤). این قوم که امروزه عمدتاً در سنگال زندگی می‌کنند و از قدیمی‌ترین مسلمانان آنجا به شمار می‌آیند، در گذشته بیشتر در کنار رود سنگال میانه (امروزه میان سنگال و موریتانی) زندگی می‌کردند (همانجا؛ «دائرة‌المعارف...٥» ذیل فوتاتورو٦). جمعیت تکرورها در اوایل
دهۀ ١٩٧٠م، بیش از ٥٠٠ هزار تن بوده است که ٣٠٠ هزار تن از آنها در کشور سنگال، ٨٠ هزار تن در ساحل راست رودخانۀ سنگال در موریتانی، ٦٠ هزار تن در کشور مالی، ٧٠ هزار تن در گینه و ٢٠ هزار تن در گامبیا زندگی می‌کرده‌اند. پراکندگی این قوم تا حدودی به دورۀ اعزام مبلغان حاج عمر تال (از رهبران طریقۀ تیجانیه) باز می‌گردد (کوک، ١٥٦).
تکرورها از آمیزش قبایل سیاه‌پوست «سرر»، «ولوف»، بربرهای صحرای افریقا و فولانیها١(فولبه٢) تشکیل شده‌اند. فولانیها نخستین و مهم‌ترین مهاجران به نواحی درۀ رود سنگال بودند که در حدود سال ١٨٤ق/٨٠٠م به این منطقه وارد شدند (هیسکت، ٥٢؛ «غرب...٣»، npn. ؛ کوک، ٤١١). جغرافیادانان و مورخان عرب این نام را در آغاز برای توصیف مردم تکرور و بعدها به صورتی نادرست، برای توصیف تمام مسلمانان سودانی و حتى گاهی برای مردمانی تا شرق برنو به کار می‌برده‌اند (هیسکت، ٥٤؛ EI٢).
پادشاهی تکرور هم‌زمان با پادشاهی غنا رشد یافت و نقش مهمی در تجارت غرب افریقا ایفا کرد، چنان که طلا، نمک و برده از دیگر نقاط افریقا به سرزمین تکرور وارد، و از آنجا به سایر نقاط فرستاده می‌شد (ویکی‌پدیا). ظاهراً هم‌زمان با تجارت طلا در این منطقه مردم آنجا با دین اسلام آشنا شدند، اما به نوشتۀ برخی مورخان، اهالی آنجا به فرمان ورجابی بن رابیس
(د ٤٣٢ق/١٠٤١م) حکمران این سرزمین، به دین اسلام درآمدند (ابوعبید، ١٧٢؛ نیز نک‌ : تریمینگام، ٢٨؛ هیسکت، ٥٢-٥٣؛ EI٢). ورجابی همچنین بر قلمرو پادشاهی سیلا، در بخش علیای تکرور سلطه یافت و مردم آنجا را به دین اسلام درآورد (تریمینگام، همانجا) و از آن پس اسلام هر چند به صورتی تقریباً ناخالص، دین و فرهنگ بیشتر مردم تکرور شد (هیسکت، ٥٣). پس از ورجابی پسرش لابی جانشین او، با مرابطان متحد شد و در ٤٤٨ق/١٠٥٦م در نبردی که امیر مرابطان یحیی بن عمر در جبل لمتونه در محاصره بود، به یاری او شتافت (تریمینگام، ٢٩؛ هیسکت، همانجا؛ EI٢).
ادریسی در سدۀ ٦ ق/١٢م، پادشاهی سازمان‌یافته‌ای را در غرب افریقا وصف کرده است که تجارت در آنجا رونق داشته، و تکرور یکی از شهرهای این پادشاهی بوده است و بازرگانان به آنجا پشم، مس و دیگر کالاها می‌آوردند و از آنجا برده و طلا می‌بردند (١/١٧-٢٠).
١. Fulani ٢. Fulbe ٣. »Early…« ٤. Koly Tenhella ٥. Deniynke

با زوال پادشاهی غنا، تکرور بیشتر سرزمینهای غربی آن را تصرف کرد و اختیار تجارت صحرای غربی را در دست گرفت و آن را رونق بخشید (هیسکت، همانجا). در سدۀ ٨ ق/١٤م با

گسترش پادشاهی مالی، تکرور به تدریج زیر نفوذ آن پادشاهی قرار گرفت و با افول این پادشاهی در سدۀ ٩-١٠ق/١٥-١٦م
تابع امپراتوری گائو شد (کوک، ١٦١؛ هیسکت، ٥٣، ٢٠١؛ «دائرة‌المعارف»، همانجا). در ٩١٨ق/١٥١٢م کولی تنهلا٤ یکی از افراد قوم پُل (فولبه/ فولانی) در آن سرزمین سلسلۀ دنیانکه٥ را بنیان نهاد (کوک، نیز «دائرة‌المعارف»، همانجاها).
در سدۀ ١٨م شهر فوتاتورو جانشین شهر تکرور شد («غرب»، npn.). در ١١٩٠ق/١٧٧٦م سلیمان بال رهبر حزب اسلامی تورو، سلسلۀ دنیانکه را که دچار انحطاط و ضعف شده بود، ساقط کرد (کوک، نیز «دائرة‌المعارف»، همانجاها).
در پی سقوط دنیانکه طبقۀ جدیدی موسوم به المامیها (امامها)، بر آن سرزمین حاکمیت یافتند. نخستین و قدرتمندترین این حکام عبدالقادرخان (١٧٦٦-١٨٠٥م) بود که مرزهای فوتاتورو را از غرب و جنوب شرق گسترش داد؛ اما شکست امامیها در ١٨٩٠م از ولفها در کاجور باعث انحطاط این دولت شد، تا اینکه در سدۀ ١٣ق/١٩م به تصرف فرانسویها درآمد (همانجا).
مآخذ: ابوعبید بکری، عبدالله، المغرب، به کوشش دوسلان، الجزیره، ١٨٥٧م؛ ادریسی، محمد، نزهة‌المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ کوک، ژوزف، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛ هیسکت، مروین، گسترش اسلام در غرب افریقا، ترجمۀ احمدنمایی و محمدتقی اکبری، مشهد، ١٣٦٩ش؛ نیز:

»Early West Africa«, De L’école Montaigne, thierry. mourette.free.fr/ archives/٠١-٠٢/travaux/voyghana/gha_es/early.html; EI٢; Encyclopedia of African History, ed. K. Shillington, London / NewYork, Fitzroy Dearborn, vol. I; Wikipedia, en. wikipedia. Org/wiki/Takrur; Trimingham, J. S., A History of Islam in West Africa, Oxford, ١٩٦٢.
زهرا حسینی