دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٣٧
| تقی الدین حصنی جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٠٣٧ |
تَقیُّالدّینِ حِصْنی، ابوبکر بن محمد بن عبدالمؤمن
(٧٥٢-٨٢٩ ق/١٣٥١-١٤٢٦م)، فقیه صوفیمشرب شافعی در عصر ممالیک شام. نسب او را از
طریق امامان شیعه به امام حسین(ع) رساندهاند (سخاوی، ١١/٨١) که احتمالاً اهمیت
دادن او به مسئلۀ امامت (نک : آثار) و محبت به اهل بیت پیامبر(ص)، در ساختن این
نسب بیتأثیر نبوده است. او نزد دانشمندان زمان خود همچون شریشی، ابن جابی و صدر
یاسوفی، فقه شافعی آموخت و سپس خود در زمرۀ علمای شافعی درآمد (همو، ١١/٨٢؛ ابن
عماد، ٧/١٨٨).
سیرهنویسان زندگی او را به دو بخش دنیاگرایی و زهدگزینی تقسیم کردهاند. وی پس از
گذر از دورۀ نخست زندگی، شیوۀ زندگی خود را تغییر داد و از اجتماع و زنان دوری گزید
و به زهد و گوشهنشینی و تألیف روی آورد؛ بدینترتیب مورد توجه مردم قرار گرفت،
مریدان بسیاری یافت و از جایگاه اجتماعی مناسبی برخوردار گشت (سخاوی، همانجا). در
همین دوره بود که زاویهای در دمشق تأسیس کرد که تاکنون در تولیت آل حصنی است
(علبی، ٤١٥-٤١٦؛ نعیمی، ٢/٢٠٠).
شاید علت اصلی شهرت حصنی مخالفتهای شدید و علنی او با عقاید ابنتیمیه باشد. او در
کتابهایش مانند دفع شبه... صریحاً حکم به کفر ابن تیمیه داده، و در مواردی نیز با
نوشتن کتابهایی همچون رسالة فی الامامة درصدد پاسخگویی به آراء ابن تیمیه برآمده
است.
فضای حاکم بر محافل علمی عصر ممالیک، بهویژه مخالفتهای حنابله و شافعیمذهبان با
یکدیگر، برای کسی چون حصنی این موقعیت را فراهم میآورد تا با حنابلۀ دمشق نیز که
معتقـد به آراء خلاف اجمـاع ابنتیمیـه بودنـد، مخـالفت ورزد؛ از اینرو فتنههای
زیادی میان شاگردان او و حنابله به وجود آمد (سخاوی، همانجا). رویکرد حصنی به سلوک
صوفیانه و نگارش چندین کتاب (نک : آثار) در این موضوع از دیگر مظاهر مخالفت او با
ابنتیمیه است. برخوردهای انتقادی حصنی با افکار ابنتیمیه، بیباکی او در ابراز
عقاید و مبالغه در امر به معروف و نهی از منکر نشاندهندۀ توجه خاص او بر موضوعات
اجتماعی است.
حصنی به گفتۀ بیشتر منابع در ٨٢٩ ق در حالی که از ضعف شنوایی و بینایی رنج میبرد،
از دنیا رفت (نک : ابن ایاس، ٢/١٠٦؛ شوکانی، ١/١٦٦). تنها بغدادی سال درگذشت او را
٨٣٩ق ذکر کرده است (١/٢٣٦). در تشییع جنازۀ او بسیاری کسان از جمله بزرگان حنابله
شرکت داشتند.
آثـار:
الف ـ چاپی: ١. کفایة الاخیار فی حل غایة الاختصار، شرحی است بر کتاب غایة الاختصار
ابوشجاع اصفهانی (د ٤٤٨ق/ ١٠٥٦م) در فقه شافعی. این کتاب در سالهای ١٣٤٨ق، ١٣٥٦ق و
١٣٧٣ق در قاهره به چاپ رسیده است. ٢. دفع شبه من شبّه و تمرد و نسب ذلک الی الامام
احمد. حصنی در این کتاب عقاید ابن تیمیه را رد کرده، و حکم به تکفیر او نموده است.
این کتاب در ١٣٥٠ق در قاهره به چاپ رسیده است.
ب ـ خطی: ١. تنبیه السالک على مظان المهالک. حصنی در این کتاب با بیان اسباب بدعت،
به فتاوی ابنتیمیه اشاره کرده است (تقیالدین، ٦٦-٦٧). نسخهای از این کتاب در
کتابخانۀ رامپور هند موجود است (GAL, S, II/١١٢). ٢. سیر السالک فی اسنی المسالک.
این اثر در طبقات مشایخ صوفیه نوشته شده است و نسخهای از آن در کتابخانۀ رامپور
هند نگهداری میشود (سید، ٢(٣)/١٨٣). ٣. رسالة فی الامامة. مؤلف این کتاب را در رد
کسانی که امامت را به اهل بیت اختصاص دادهاند، نگاشته، و درخصوص امامت خلفای اربعه
و فضایل صحابه مطالبی بیان کرده است. نسخهای از این کتاب در کتابخانۀ آصفیۀ
حیدرآباد موجود است (همو، ٢(٣)/١٦٢). ٤. قمع النفوس و رقیة المأیوس، که نسخهای از
آن را در کتابخانۀ ایاصوفیۀ ترکیه میتوان یافت (دفتر...، ١١٩). ٥. النسوة العابدات
و الامور المفسدات. نسخهای از این اثر در کتابخانۀ برلین موجود است ( آلوارت، شم
٨٨١٥). ٦. اسباب المهلکات (GAL, II/١١٧). ٧. الفوائد فی الفقه على مذهب الامام
الشافعی (GAL,S، همانجا). ٨-٩. برخی پرسش و پاسخها و فتاوی فقهی که نسخههایی از
آنها در کتابخانه برلین موجود است ( آلوارت، شم ٢١٠٤, ٥٦١٦). ١٠. مسودهای در آداب
الاکل و الشرب (همان، شم ٥٤٦٨).
ج ـ آثار یافت نشده: شرح صحیح مسلم؛ شرح منهاج الطالبین نووی؛ تخریج احادیث
الاحیاء؛ قواعد فقه؛ شرح اسماء الله الحسنى؛ تفسیر آیاتی از قرآن؛ اهوال القبور
(بغدادی، همانجا؛ زرکلی، ٢/٦٩).
مآخذ: ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، به کوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ابن
عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ بغدادی، هدیه؛ تقیالدین
حصنی، ابوبکر، دفع شبه من شبه و تمرد، قاهره، ١٣٥٠ش؛ دفتر کتبخانۀ ایاصوفیه،
استانبول، ١٣٠٤ق؛ زرکلی، اعلام؛ سخاوی، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق؛ سید،
فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛ شوکانی، محمد، البدر الطالع، بیروت،
١٣٤٨ق؛ علبی، اکرم حسن، خطط دمشق، دمشق، ١٤١٠ق/١٩٨٩م؛ نعیمی، عبدالقادر، الدارس فی
تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٩٨٨م؛ نیز:
Ahlwardt ; GAL; GAL,S.
حسین خوشدل