فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٣ - دوره دوم ضابطهمند شدن فقه سياسى در چارچوب فقه اجتهادى

مكان و اشخاص متفاوت مى‌باشد و امتياز اهل علم، فقها و محققان در همين نكته است كه چگونه بايد اين عناصر متخلف را با موازين اتخاذ شده از شرع انطباق داد و حكم لازم را استنباط نمود». [١]

بكارگيرى شيوه علمى در فقه

بر اين پيچيدگى بايد منطق‌گرايى و وسوسه در قبول دلايل مشهور را اضافه نمود چنانكه خود در مقام اعتذار از ترديد نسبت به اقوال مشهور مى‌نويسد:

«چه كنم! كه ذهنم مشوش است تا دليل قانع‌كننده‌اى نيابد آرام نمى‌گيرد». [٢]

اگر ترديد را نخستين مرحله نوآورى و راهكشاى ابتكار بدانيم مقدس اردبيلى بنا به گفته صاحب جواهر [٣] از آن دسته محققانى است كه با ترديدهاى خود راه ابتكار را براى آيندگان بازنموده است به همين دليل عقل‌گرايى وى را برخى بر شيوه فقهى او خرده گرفته‌اند و او را متهم به وارد كردن دقتهاى فلسفى به حوزه فقه مى‌كرده‌اند. [٤]

از نكات گفتنى در ديدگاه مقدس اردبيلى در حوزه فقه سياسى آن است كه بخش قابل‌توجهى از مبانى فقه سياسى مبتنى بر روايات و سيره پيامبر اكرم (ص) مى‌باشد كه از طرق اهل سنت نقل گرديده است.

مقدس اردبيلى در اين رابطه با آزادانديشى تحسين‌برانگيزى مى‌نويسد: «شايسته نيست از روايات نبوى كه توسط اهل سنت نقل شده چشم‌پوشى شود، زيرا روايات آنها مانند رواياتى است كه در كتب ما از اهل بيت (ع) آمده است». [٥] (در هر دو مورد روايات صحيح و نادرست وجود دارد).

وى با چنين ديدگاه و مبنايى به تجريه و تحليل روايات مربوط به قبول ولايت از طرف جائر و همكارى و مشاركت در دولتهاى نامشروع مى‌پردازد و همانطور كه پيشتر اشاره كرديم مضمون اين روايات را به دو دسته تقسيم مى‌كند: [٦]

[١] . همان، ج ٣، ص ٤٣٦.

[٢] . همان، ج ١، ص ١٣٨ و در عين حال احتمالات وسوسه برانگيز را رد مى‌كند. رك: همان، ج ٧، ص ٧٨ و ١٠٦.

[٣] . جواهرالكلام، ج ١، ص ٢٩٨.

[٤] . روضات الجنات، ج ١، ص ٨٣.

[٥] . مجمع‌الفائدة و البرهان، ج ٨، ص ٧٥.

[٦] . رك: همان، ص ٦٨ و ٨٦.