تئوريك نمودن يك انديشه سياسى كارى كاملاً سياسى است و در حقيقت كار جديد امام (ره) كه در طول تاريخ فقه بى‌سابقه بوده، همين عمل سياسى نظام‌ساز و انقلابى است وگرنه خود انديشه سياسى ولايت آن‌گونه كه امام (ره) بارها در اين رساله مورد تأكيد قرار مى‌دهند كار ابداعى و نظرى جديد نيست و در آثار فقهاى گذشته از شيخ مفيد تا عصر امام (ره) همواره در شكلهاى مختلف و به صورتهاى گاه پررنگ و يا كمرنگ در آثار فقها آمده است.

علت نوساناتى كه در تاريخ در زمينه پررنگ و كمرنگ شدن مسأله ولايت فقيه در آثار فقها ديده مى‌شود تحولات سياسى در عصر هر كدام از فقهاى شيعه است كه بر ديدگاههاى فقهى آنان سايه مى‌افكنده است. به‌طور مثال هنگامى كه آل‌بويه بغداد را تسخير مى‌كنند و خليفه عباسى را از اريكه قدرت پايين مى‌كشند براى اثبات اقتدار خود خليفه ناتوان عباسى را به جايگاهش مى‌نشانند، مى‌تواند فرصتى را براى فقهايى چون شيخ مفيد به وجود آورد كه مسأله ولايت فقيه را به‌طور صريح در شكل مطلق آن در كتاب فقهى «المقنعه» ارائه دهد.

هنگامى كه بغداد و كرخ و خانه شيخ طوسى در آتش فتنه سلجوقيان متعصب مى‌سوزد و قتل عام شيعيان به آتش زدن كتابخانه و آثار علمى شيخ طوسى مى‌انجامد چه انتظارى مى‌توان از چنين فقيهى داشت كه مى‌بايست قبل از هر چيز مذهب و حوزه فقهى شيعه را از آتش تعصب زمان نجات دهد.

ابهّت و عظمت علمى شيخ طوسى يك قرن تمام بر افكار و آراء فقهاى شيعه حكمفرما، و همت همگان بر حفظ مركزيت فقاهت شيعه در نجف اشرف متمركز مى‌شود. با آغاز تحول جديد فقه شيعه يعنى ظهور فقيه نامدار و متحورى مانند: ابن ادريس يك‌بار ديگر مسأله ولايت فقيه احيا مى‌شود لكن نه به صراحت شيخ مفيد، او انديشه سياسى شيعه را بر پايگاه ديگرى كه مورد اتفاق همه فقهاى اسلام است بنا مى‌نهد و از امر به معروف و نهى از منكر مسأله را آغاز مى‌نمايد.

و مشكل بزرگ اين انديشه سياسى كه اگر بخواهد تئوريك و نظام‌ساز گردد بايد همه مراتب آن از جمله امر به معروف و نهى از منكرى كه به (جنگ) و حرج و قتل مى‌انجامد