علم امام و قلمروى آن، از مهم‌ترين حوزه‌هاى قابل مطالعه درباره امام معصوم و منصوب از سوى خداوند متعال براى هدايت، رهبرى و مصونيت‌بخشى مؤمنان در سفر بلند آنان در عرصه تاريخ است.

لازمه اين سه امر مهم، علم امام به دين و شريعت نبوىّ، به نحو تفصيلى، علم به حوادث و رخدادها در زمان‌هاى گذشته و آينده، علم به امور پوشيده و پنهان از حواسّ ظاهرى، علم به باطن آيات و روايات و باطن اشخاص، علم به اسرار آسمان‌ها و زمين‌ها و سرانجام، صنايع، فنون و ... است. اين‌همه امام را در بيان دقيق و صحيح دين براى مردم، پاسخ‌گويى به سؤالات و شبهات و دفع دشمنان و دغلبازان و بسط علوم دينى به اقتضاى شرايط فرهنگى و تمدّنى هر عصر يارى مى‌دهد.

جز اين نيست كه خداوند، آنگاه كه بندگانش را به اطاعت محض از نبىّ مكرّم (ص) و اوصياى ايشان (ع) فرا مى‌خواند و فلاح و رستگارى دنيوى و اخرويشان را از مسير اطاعت از ايشان منحصر مى‌سازد، ايشان را مسلّح به سلاح علم لازم مى‌سازد تا هدف حكيمانه‌اش در هدايت آفريده‌هايش محقّق شود.

ائمّه هدى (ع) در بيان گستره و قلمروى اين علم مى‌فرمايند:

«امام به منزله دريا است. آنچه نزد اوست، تمام‌شدنى نيست و علم‌هايش بيشتر از اينها است. كبوتر وقتى با منقار خود قطره‌اى از دريا مى‌گيرد، چيزى كم نكرده، همين طور عالم، علمش تمام‌شدنى نيست و عجايب او پايان يافتنى.»[١]

يكى از مهم‌ترين مشخّصه علوم اعطايى خداوند، فارغ بودن از محدوديت دانش‌هاى بشرى است. ضمن آنكه متذكّر مى‌شويم، اين‌همه، تابعى از لطف بيكران خداوند و وحى بى‌نظير الهى است كه بر قلب اولياى مكرّم (ع) فرود مى‌آيد و بدين سبب است كه اين علوم، اساساً از جنس علوم اكتسابى نيستند.

امام صادق (ع) فرمودند:

«من آنچه در آسمان‌ها و زمين است و آنچه در بهشت و دوزخ است، مى‌دانم و گذشته و آينده را مى‌دانم.»

راوى مى‌گويد: سپس اندكى صبر كردند و چون ديدند اين سخن بر شنوندگان گران آمد، فرمودند: «من اين مطالب را از كتاب خداى عزّوجلّ مى‌دانم.»[٢]

اين علم لدنّى اعطايى خداوند كه به نحو تامّ در اختيار امام هدايت قرار داده شده است، امام را به عنوان حجّت بالغه و فصل الخطاب معرفى مى‌كند تا مردم، بى‌نياز از مراجعه به ساير افراد (غيرمعصوم) شده و اختلاف آراء و پس از آن، اختلاف در اعمال، از ميانشان برچيده شود.

واضح است كه بروز انحراف در معرفت خداوند متعال، ضرورتاً به انحراف از سير و سفر در مسير الهى مى‌شود.

در تقسيم‌بندى علوم به دو دسته «اكتسابى» و «الهى لدنّى»، عالمان پيامبران الهى و ائمّه معصومان (ع) را واجد علوم الهى غيراكتسابى و