ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٠ - ١ ساختار خانواده
گفتمان مدرنيته، فردگرايى توليد مىشود و نتيجه آن، كاهش كيفيت تبادلات عاطفى در خانواده است[١] و ممكن است خانواده در نهايت به مهمانسرايى تبديل شود كه هركدام از اعضاى خانواده به هر گونهاى كه مىخواهند رفتار كرده و آمد و شد كنند.[٢]
٢. عوامل كلان:
عوامل كلان عبارتند از: صنعتى شدن، تحوّلات تكنولوژيكى، گرايش به شهرنشينى، توجّه به ارزشهاى نظام سرمايهدارى در زمان رضا شاه، سكولاريسم بارز در دوران پهلوى، جنبشهاى مدنى كه ريشه در آراى منوّرالفكرهاى دوران قاجاريّه به بعد دارد، تغييرات حقوقى و قانونى قبل و بعد از انقلاب اسلامى، تغيير نقشهاى جنسيتى، كنترل بارورى از سال ١٣٢٠ ه. ش. از سوى سازمانهاى دولتى، اشتغال زنان و نظاير آن.[٣] در ميان عوامل كلان مؤثّر بر تغييرات خانواده ايرانى، تحوّلات تكنولوژى كه همان گسترش وسايل ارتباط جمعى، از جمله تلويزيون، ماهواره و اينترنت و به دنبال آن حضور در فضاى مجازى مىباشد، بسيار پررنگ مىنمايد.
فضاى مجازى
فضاى مجازى[٤] به مجموعهاى از ارتباطات انسانها از طريق رايانه و وسايل مخابراتى، بدون در نظر گرفتن جغرافياى فيزيكى گفته مىشود. سايبر(Cyber) پيشوندى است براى توصيف شخص، شىء، معنى يا فضايى مربوط به دنياى رايانه و اطّلاعات. در طىّ توسعه شبكه اينترنت، واژههاى بسيارى با اين پيشوند ساخته شدهاند؛ از جملهCyberspace (فضاى مجازى)،Cyberchannel (كانال مجازى)[٥]،Cybercitizen (شهروند مجازى)،Cybercash (نقدينه مجازى)،Cyberbusiness (كسب و كار مجازى).
فضاى مجازى، جهانى نو و موازى جهان واقعى و مخلوق رايانهها و ارتباط آنها تعريف شده است. فضايى انباشته از اطّلاعات، سرگرمىها، شاخصها، مقياسها، كنشها و از همه مهمتر، مجموعهاى از عوامل انسانى دگرگون شده و شكل نو يافته. قلمروى بكر و بديع كه براى باشندگان خود، امكانات، آزادىها، فرصتها همچنين دلهرهها، آسيبها و محدوديتهاى نويى پديد مىآورد. اهمّيت اين قلمرو به حدّى است كه سخن از دو جهانى شدن عالم امروزى و رقابت جهان واقعى و جهان مجازى را به ميان مىآورد. جهان واقعى با خصوصياتى، چون دارا بودن جغرافيا و نظام سياسى محدود و واقعيت مادّى از جهان مجازى نامحدود فرا زمان و در دسترس، متمايز مىگردد.[٦] بنابراين تحليل و تبيين ارتباط انسان با فضاى مجازى، رويكردى واقع بينانه و منصفانه را مىطلبد؛ چون از يك سو، ابزار و وسايلى كه انسان را در فضاى مجازى قرار مىدهد، مزايايى براى او دارد و از سوى ديگر، به دليل ويژگىهاى خاصّ پيامرسانها و شبكههاى اجتماعى كه ابزارى جهت ترغيب حضور انسان در فضاى مجازى بوده، مضرّات و معايبى را در پى دارند؛ امّا آنچه مهم است، همان تغييرات شتابنده متأثّر از گسترش ارتباطات الكترونيك است كه در سطح جهان اتّفاق افتاده و اين مسئله، چالشهايى را در روابط اجتماعى به وجود آورده است. خانواده نيز به عنوان مهمترين و قديمىترين نهاد اجتماعى، تحت تأثير تغييرات به وجود آمده و استفاده از شبكههاى اجتماعى با چالشهاى بسيارى روبهرو شده است.
بر اساس تعاليم اسلامى، خانواده، مجموعهاى است از افراد، با رابطههاى سببى (عقد ازدواج) و نسبى (والدينى، فرزندى، خواهرى و برادرى.)[٧] اين افراد نسبت به هم و متناسب با نوع نسبت و ارتباط، مسئوليتهاى اجتماعى، حقوقى، تربيتى، رفتارى، اقتصادى و دينى دارند.[٨]
خانواده، داراى دو نوع ويژگى ساختارى و كاركردى بوده[٩] و حفظ اين ويژگىها جهت كارآمد بودن اين نهاد، ضرورى مىنمايد.
تأثير حضور در فضاى مجازى بر خانوادههاى ايرانى، در هر دو نوع ويژگى ظهور يافته است. ابتدا به بيان اجمالى و معرفى مختصر اين ويژگىها پرداخته و پس از آن، به تأثيرات فضاى مجازى اشاره خواهد شد. لازم به ذكر است تأثير فضاى مجازى بر پيشزمينهها و تشكيل خانواده، يعنى همان شيوههاى همسرگزينى و معيارهاى انتخاب همسر كه از مؤلّفههاى ثبات و استحكام خانواده مىباشد نيز كاملًا مشهود است.
١. ساختار خانواده
ساختار خانواده، شامل مباحثى، چون انواع خانواده، تقسيم كار در خانواده و توزيع قدرت در خانواده يا همان مديريت را مورد بحث قرار مىدهد. الگوى خانواده موجود ايرانى، يك خانواده زن و شوهرى يا همان هستهاى مىباشد. فرزندان يا سالمندان نيز ممكن است در آن حضور داشته باشند. ترويج خانوادههاى بىسامان و لجام گسيخته[١٠] در مقابل ساختار خانواده از طريق شبكههاى اجتماعى، سهمى در ترويج الگوهاى جايگزين خانواده داشته است.[١١] از سوى ديگر، الگوى مديريتى خانواده در اسلام، يك الگوى مشاركتى است كه با در نظر گرفتن سلسله مراتب و مهار اعمال قدرت، استقلال نسبى هر يك از اركان خانواده حفظ مىشود و هيچيك از آنها مجاز نيستند در