ريشه‌هاى تاريخى پيدايش آن را به تحوّلات پس از رنسانس «اروپا» متصّل كرده و محورى‌ترين ايده آن را حاكميت عقلِ نقّادِ خودبنياد تلقّى نموده‌اند. حتّى اگر مجال هيچ مجادله‌اى هم نباشد، بر اين نكته نيز متّفقند كه بنياد مدرنيته، بر انقطاع از وحى و انفكاك و انفصال از برخى منابع معرفتى، همچون شهود، بنا شده است. بر همين اساس و اگر به همه جوانب موضوع هم نخواهيم بپردازيم، تعارض و تضادّ نظام مدرن غربى با نظام مبتنى بر دين، در همين ريشه و مبناى پيدايش، به خوبى مشهود است. محوريت خدا يا انسان، پذيرش يا عدم پذيرش جهان غيرمادّى، قائل بودن يا نبودن به اثرگذارى متقابل غيب و شهود بر هم و امكان ايجاد ارتباط بين عرصه‌هاى مادّى و غيرمادّى حيات، بارزترين وجوه تمايز و اختلاف اين دو جهان‌بينى توحيدى و مادّى و اين دو تمدّن اسلامى و مدرن است. بدون شك تفاوت‌ها و تمايزات اين دو تمدّن در اين كلان‌ترين مفاهيم محدود نشده و تجليّات اين جهان‌بينى و بينش، به تدريج در همه مظاهر مادّى و غيرمادّى آنها نيز (مثل علم، تكنيك و فرهنگ) ظهور و بروز پيدا كرده و مى‌كند.

٥. «تلگرام» به خودى خود، ماهيتى جدا از ساير تكنولوژى‌هاى مدرن ندارد؛ امّا به واسطه كاركرد و نقش فعلى آن، از جمله مبتنى بودنش بر فرهنگ نرم و توسعه دامنه اثرگذارى، در اين مجال بيشتر مورد نقد قرار گرفته است.

علاوه بر كاركرد سرگرمى، تلگرام مبتنى بر توليد انبوه پيام و سطحى‌سازى آن است و اصولًا هر پديده‌اى كه در فرآيند توليد انبوه قرار گيرد، دچار سادگى، سطحى‌سازى و عوام‌پسندى خواهد شد. كافى است تاريخچه نقاشى، موسيقى، ادبيات، معمارى يا پوشاك را در جهان و حتّى پديده‌هاى صد در صد بومى، نظير هيئت‌هاى عزادارى در جامعه خودمان را بررسى كنيد تا به عينه دريابيد كه توليد انبوه از طريق سطحى‌سازى، چگونه سرنوشت عوام‌پسندى را بر همه اين عرصه‌ها رقم زده است!

كمترين پيامد توليد انبوه پيام و بمباران مخاطب با حجم عظيمى از داده‌هاى متفاوت، متنوّع، متعارض و بعضاً متضاد با يكديگر، آن است كه قدرت انديشه و تحليل از او سلب شده و در بهترين حالت، او را تبديل به دريايى وسيع از اطّلاعات با عمق يك بند انگشت مى‌كند.

مخدوش شدن اعتبار پيام‌ها، نتيجه ناگوار ديگرى است كه در اثر تبادل پيام‌هاى مشكوك و نامطمئن و اغلب بدون منبع معتبر روى مى‌دهد؛ به طورى كه ديگر تمييز داده‌هاى صحيح از غلط، امر طاقت‌فرسايى مى‌شود؛ خصوصاً شايعات و اطّلاعات غلطى كه تا بخواهى نادرستى‌شان را اثبات كنى، اثر تخريبى خود را در ذهن مخاطب بر جاى گذاشته است.

تلگرام، فرصت و مجالى براى تحليل عميق و مبنايى باقى نمى‌گذارد و لذا بايد در آن، پيام ساندويچى، سرو نمود كه كاركرد هاضمه ذهن را مختل نموده و غذايى به روح نيز نمى‌رساند؛ لذا با حجم بالايى از پيام‌هاى اخلاقى، فلسفى، عرفانى و حتّى مذهبى بى‌خاصيتى مواجه مى‌شويد كه پى در پى از راه مى‌آيند و مى‌روند؛ بدون اينكه تأثيرى بگذارند و حساسيتى برانگيزند.

٦. سرانجام اينكه تلگرام (به نمايندگى از شبكه‌هاى مجازى اجتماعى) يكى از مظاهر نوين و ويژه تمدّن مدرن غرب است كه بسيارى از ويژگى‌هاى تمدّن مادّى و بريده از وحى غربى را (همچون غلبه سرگرمى و غفلت، تقدّس‌زدايى، سست و سطحى شدن همه باورها، بى‌اعتمادى به يكديگر، گم شدن حق در هياهوها و ...) را مى‌توان در آن سراغ گرفت. فراموش نكنيم كه در همين حوزه، پيام‌رسانى، حدّاقل چارچوب طرّاحى شده در اسلام، آن است كه مجاز به بازنشر هر آنچه كه به دستمان مى‌رسد، نيستيم. پيامبر اكرم (ص) فرمودند:

«بر دروغگو بودن انسان همين بس كه هر آنچه را كه شنيده است، نقل كند.»[١]

اگر باور داشته باشيم كه تمدّن خداباور و خدامحور، اسلامى در اصول بنيادى و چارچوب‌هاى اصلى فكرى خود با تمدّن مدرن و نفس‌محور غربى، مغايرت‌هاى اساسى دارد، ايجاب مى‌كند حتّى اگر تا برآمدن تمدّن نوين اسلامى و بهره‌مندى از آثار حيات‌بخش آن، راهى جز زندگى در قبيله جادوگران مدرن نداريم، حدّاقل در بهره‌بردارى از محصولات تمدّن غرب، به اضطرار و اكل ميته بسنده كنيم و با دست خود، خويشتن را به هلاكت نيندازيم.

و اگر ملغى نمودن و كنار گذاشتن همه آداب و رسوم و محصولات تمدّن نفسانى غرب ممكن نباشد، بايد همان بخش اضطراراً قابل استفاده را نيز از ماهيت خود تهى كرده و روح توحيدى در آنها بدميم تا موقّتاً مجاز به استفاده از آنها باشيم.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. طوسى، محمد بن الحسن، «الأمالى»، قم، چاپ اوّل، ١٤١٤ ق.، ص ٥٣٥.

ديدار مقام معظّم رهبرى با اعضاى شوراى عالى انقلاب فرهنگى در سال ٨٠ و ٨١

مقام معظّم رهبرى در سال ١٣٨٠ خطاب به «شوراى عالى انقلاب فرهنگى»، وضعيت اينترنت را نابه‌سامان عنوان كرده و ضمن هشدار، بحث كنترل و پالايش پايگاه‌هاى مخرّب و برخورد با تخلّفات اينترنتى را در رأس اولويت‌هاى فرهنگى دانسته و براى اين كار مهلت يك ماهه مقرّر فرمودند. معظّم له در تاريخ ٢٦/ ٩/ ٨١ در ديدار با اعضاى شوراى عالى انقلاب فرهنگى فرمودند: اينترنت يكى از نعم بزرگ الهى است؛ امّا در عين حال يك نقمت بزرگ هم هست؛ يعنى يك چاقوى دو دم و خطرناك. اينترنت الآن مثل يك جريان افسار گسيخته است. اين مثل آن است كه كسى يك سگ وحشى را بياورد، بگويند قلّاده‌اش كو؟ بگويند سفارش كرده‌ايم آهنگر قلّاده را بسازد!