ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٠ - سايبرنتيك
سايبرنتيك
در تقسيمبندى علوم، سايبرنتيك را مىتوان جزو علوم نوپا دانست كه قدمتى كمتر از صد سال دارد. موضوع اصلى اين علم كه به رقم نوپا بودن، بسيار سريع رشد و بسط پيدا كرده، بررسى ماهيت كنترل در انسان، حيوان و ماشينها است. زمانى كه بحث از كنترل به ميان مىآيد، مهمترين فاكتور، دادههاى ورودى و خروجى است كه به واسطه آگاهىاى كه به دست مىدهد، سبب اخذ تصميمات مىشود.
از اينرو، در اين علم، يكى از موارد بسيار حياتى، طبقهبندى دادهها و اطّلاعات است؛ به طور مثال اگر سوژه مورد تحقيق انسان باشد، به طبع آن، از علومى همانند روانشناسى، زيستشناسى، مديريت و ... استفاده مىشود يا اگر سوژه مورد تحقيق، روبات باشد، از علومى، همچون مكانيك كمك گرفته مىشود. همانطور كه واضح است، علم سايبرنتيك در واقع، علمى ميان رشتهاى است با محوريت سازماندهى اطّلاعات كه بنا به نياز، از علوم ديگر براى تكميل وظيفه خود سود مىبرد. البتّه لازم به ذكر است كه سايبرنتيك به عنوان يك رشته مستقل، امروزه مورد تحصيل و تدريس قرار گرفته است.
دليل به وجود آمدن علوم، نيازى بوده است كه بشر به آنها داشته است. براى فهم اينكه به چه دليل نياز به چنين رشتهاى به وجود آمده، از مثال زير كمك گرفته شده است.
فرض كنيد تيمى از متخصّصان در رشتههاى گوناگون به دور هم جمع شدند تا در مورد موضوعى مشخّص با يك ديگر تبادل نظر كنند. اوّلين اشكالى كه در اين گردهمايى به وجود مىآيد، نداشتن كلماتى با مفاهيم مشترك در بين همه شركتكنندگان است؛ به طور مثال وقتى صحبت از كنترل مىشود، يك متخصّص مديريت رسانه از اين كلمه برداشت مديريت افكار عمومى مىكند، يك متخصّص فيزيك، از كلمه كنترل اينچنين برداشت مىكند كه منظور، قوانين نيروى موجود در اجسام با خود و در تقابل با اشياى مدّنظر است و يك پزشك اعصاب، كنترل را در هماهنگى بين مغز و رشتههاى عصبى مىداند. واضح است كه به دليل نبود تعريفى مشترك، افراد حاضر در جلسه، توانايى ايجاد ارتباط با يكديگر را ندارند.
به همين دليل، زمانى كه در مورد سوژهاى اينچنين گسترده، در حال تحقيق هستيم، به سيستمى هدفمند كه با جمعآورى اطّلاعات و طبقهبندى آنها براى رسيدن به هدفى مشخّص كار كند، نياز جدّى وجود دارد.
در بيان ريشه كلمه سايبرنتيك، بايد از دانشمندى نام برد كه جزو پيشگامان اين علم است. نوربرت واينر يهودى كه از نوابغ علم رياضيات محض و همچنين منطق رياضى است، براى اوّلين بار از نياز به چنين علمى سخن گفت و كلمه سايبرنتيك را براى آن انتخاب كرد. واينر در سنّ هيجده سالگى، دكتراى خود در رياضيات محض را از «مؤسّسه تكنولوژى ماساچوست» دريافت كرد. او با اين توجيه كه براى كنترل يك موضوع، نمىتوان با تنظيم اهرمهاى مختلف به نتيجه مطلوب رسيد، از كلمه سايبرنتيك كه در «يونان باستان» به معناى سكّاندار است، استفاده كرد. نظر او اينچنين بود كه اگر به دنبال تنظيم اهرمهايى برويم، دچار سردرگمى مىشويم؛ چون اين اهرمها گسترهاى از آب و هوا تا بازار اقتصاد جهانى با تمام مشتقّاتش، قابل پيشبينى و غير قابل پيشبينى را در بر مىگيرد و از اينرو، رسيدن به هدف مورد نظر، با روش اهرمها غيرممكن است.
در مورد دليل استفاده از كلمه و روش سايبرنتيك به جاى استفاده از اهرمها يا همان فاكتورها، او اينچنين مىگويد كه در دريا، كشتىها با