ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٠ - ظرفيت هاى فضاى مجازى و ترديدهاى پيرامون آن
ارتباطى، مبتنى بر تبادل سريع دادههاى اينترنتى در دسترس عموم مردم مصر قرار گرفته است؛ به عنوان مثال دسترسى به اينترنت پرسرعت از مبلغ هشت دلار بر ماه شروع مىشود. بر اساس آمار «وزارت ارتباطات و فناورى اطّلاعات مصر»، اين كشور بيش از ١٧ ميليون كاربر اينترنتى (تا فوريه ٢٠١٠ م.) داشته است. اين عدد، رشد ٩١/ ٣٦ درصدى استفاده از اين فناورى، نسبت به سال ٢٠٠٠ م. را نشان مىدهد كه تنها در اين زمان ٠٠٠. ٤٥٠ نفر از اينترنت استفاده مىكردند. علاوه بر اين در سال ٢٠١٠ م. بالغ بر چهار ميليون مصرى در شبكه فيسبوك عضويت داشتند. از تعداد كلّ كاربران در اين سال، ٠٠٠. ١٦٠ نفر وبلاگنويس بودهاند و ٣٠% از مطالب وبلاگهاى آنها بر مسائل سياسى تمركز داشته است.
محتواى پروفايل بيشتر كاربران فعّال كه عموماً جوان، شهرنشين و نسبتاً تحصيلكرده بودند، كاملًا مرتبط با اوّلين اعتراض ضدّدولتى در ماه ژانويه بود كه بعدها، منتهى به يك كمپين بسيار بزرگتر و مردمىتر عليه حاكميت شد. در هر حال، ورود شبكههاى اجتماعى دو كاركرد عمده داشت:
١. سازماندهى معترضان،
٢. ارسال اخبار آنها؛ از جمله خواستههايشان از حكومت به سرتاسر جهان.
بر اساس گزارشها، فيسبوك در اين مقطع زمانى، حدّاقل در سرعت انتشار اطّلاعات از «الجزيره» پيشى گرفت. از سويى ديگر، استفاده حكومتهاى عربى از اين شبكههاى مجازى، به منظور تعقيب و سركوب مخالفان و همچنين تبليغات منفى عليه آنها بسيار كمرنگ بود. در عوض، آنها تصميم گرفتند كه به مسدود كردن جزئى يا كامل اينترنت اقدام كنند.
حكومت تونس برخى از مسيرها و سايتها را كه به انعكاس اخبار اعتراضات مىپرداختند، مسدود كرد. اقدامات حكومت مصر به لحاظ كيفى، جدّىتر و حتّى مىتوان گفت در طول تاريخ اينترنت، بىسابقه بود. در قدم اوّل، «توئيتر» و فيسبوك مسدود شد و در قدم بعد، مقامات مصرى به بيشتر ارائهكنندگان اصلى خدمات اينترنتى مستقيماً دستور دادند كه دسترسى به اينترنت را به طور كامل مسدود كنند. در نتيجه، ٩٣% آدرسها و شبكههاى اينترنتى از دسترس خارج شد. اگرچه چنين انسدادى بىسابقه بود، امّا سراسرى نبود. شبكه فيبر نورى آسيا، اروپا و همچنين گروه ارتباطى نور كه بورس سهام مصر از خدمات اينترنت آن استفاده مىكرد، مسدود نشدند؛ شايد به اين اميد كه بورس بتواند پس از سركوب مخالفان، دوباره احيا شود. قطع شدن اينترنت و اختلال در شبكه تلفن همراه، مصر را دچار ركود اقتصادى كرد و بر حجم بدهىهاى اين كشور افزود.
انسداد گستره اينترنت در مصر، همچنين نشان داد كه اين استراتژى در جهانى كه شبكههاى متنوّع مخابراتى در دسترسند، در نهايت شكست مىخورد. كاربران كه با اين محدوديتها مواجه شده بودند، به سرعت به فكر راههاى جايگزين، از جمله استفاده از پروكسىها و اپليكيشنهاى تلفن همراه افتادند و تلاشهاى حكومت را بىاثر كردند. علاوه بر اين، هزينههاى اقتصادى و اعتبارى قطعى اينترنت، بسيار بيشتر از منافعى بود كه براى اين شكل از كنترل اطّلاعات مىتوانست متصوّر شد.
ظرفيتهاى فضاى مجازى و ترديدهاى پيرامون آن
رويدادهاى سال ٢٠١١ م. در خاورميانه نظرات انسانهاى شكّاك در مورد ظرفيتهاى فضاى مجازى را به چالش كشيد و ثابت كرد كه فناورى اطّلاعات و ارتباطات مىتواند موجب تسريع در تحوّلات جدّى اجتماعى شود. هيچ منطقه، دولت يا شكلى از حكومت در برابر تأثيرات فناورىهاى جديد اطّلاعات و ارتباطات كه مورد استفاده جنبشهاى اجتماعى، سياسى قرار مىگيرد، مصون نيست. اگرچه زمينههاى سياسى اعتراضات گسترده در خاورميانه وابسته به مؤلّفههاى خاصّ كشورى و منطقهاى بوده است، امّا پيوند انقلابهاى عربى با فضاى مجازى، باعث پررنگتر شدن نقش فناورىهاى تحت وب و شبكههاى اجتماعى براى مردم ديگر مناطق جهان شد و كشورهاى توسعهيافته و در حال توسعه را تحت تأثير قرار داد. در عين حال، بايد توجّه داشت كه اين تأثيرات، قابل تعميم به همه كشورها و بىقيد و شرط نيست.