ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٤ - ٣ كاركردهاى كنترلى، تربيتى خانواده
و مستقيم با هدف منفعتطلبى اقتصادى، ترويج و اشاعه فحشا و تخريب سرمايههاى اعتقادى، در دو بخش «تخريب و تحريف مبانى» و «تخريب مصاديق» در حوزه اشخاص و نيز حاكميت و سبك زندگى، تغيير سبك زندگى اسلامى، ايرانى خانواده ايرانى را نشانه گرفتهاند، مورد شناسايى قرار داد.
آن هنگام كه كاربرى به صورت مستمر و پيوسته در معرض اين پيامها قرار مىگيرد و با اين مطالب، همنشين مىگردد، ذائقه او در گذر زمان و به دليل از دست دادن تكيهگاههاى اخلاقى و كنترل كنندههاى درونى تغيير كرده و اشتياق و رغبت او به رعايت سبك زندگى سالم كاهش مىيابد. بنابراين خانواده ايرانى در اثر اين هجمه، همه كنترلكنندههاى درونى و بيرونى خود را از دست داده و كم كم ثبات و استحكام آن به سستى و كژى مىگرايد.
حال با توجّه به توضيحاتى كه در مورد مفاهيم مدرنيته و نيز تأثير فضاى مجازى بر خانواده ارائه شد، نكاتى به عنوان راهكارهاى متناسب با شرايط كنونى جامعه ايرانى ارائه مىگردد:
١. خانواده ايرانى به يكباره با ابزار و لوازم زندگى مدرن روبهرو گرديده است؛ بدون اينكه مهارتهاى لازم براى زندگى در دنياى مدرن را بياموزد و فرابگيرد. از اينرو، به دليل مجهّز نبودن به دانش لازم درباره چگونگى استفاده صحيح از ابزارهاى تكنولوژى، مشكلات و آسيبهاى آنها را متزلزل ساخته است. بنابراين فراگيرى دانش در اين زمينه، از سوى خانوادهها و اهتمام ارگانهاى دولتى جهت آگاهىبخشى، يكى از عوامل اصلى كمك به استحكام و ثبات خانواده مىباشد.
هماكنون دانشى به نام «سواد رسانهاى»[١] (توانايى تحليل و ارزشيابى پيام و قدرت توليد و انتقال اطّلاعات به ديگران در قالبهاى مختلف و با ابزار گوناگون)[٢] به خانوادهها كمك مىكند كه در صورت حضور در فضاى مجازى صاحب قدرت تحليل بوده و نيز زمان حضور در اين فضا را نيز محدود نمايند؛[٣]
٢. از آنجا كه اخيراً مشخّص شده است، بيشترين كاربران تلگرام، ايرانىها هستند؛ لذا مىبايست كارشناسان مختلف در حوزههاى جامعه شناسى، روانشناسى، سياسى، اقتصادى و ... به تحليل اين موضوع پرداخته و دلايل آن واكاوى شده و پژوهشهاى راهبردى در مورد آن صورت گيرد. چه بسيار فرصتها در خانواده ايرانى وجود دارد كه مىتواند جهت كارآمد ساختن خانواده مصروف گردد كه متأسّفانه به بطالت سپرى مىشود و خود، آسيبزاست. اين مسئله از سويى، بيانگر وجود اوقات فراغت در ميان اعضاى خانواده و عدم برنامهريزى صحيح براى استفاده مناسب از آن و از سويى ديگر، نشاندهنده خلأهاى مختلفى است كه در خانواده ايرانى وجود دارد. خلأهاى معنوى، عاطفى، خلأ گفتوگو در بين اعضاى خانواده و ... است.
البتّه نبايد از اين نكته غافل بود كه وجود مشكلات اقتصادى و سپرى كردن بيشتر اوقات پدر در خارج از منزل، جهت كسب درآمد لازم براى اداره خانواده، مصرفگرايى، اشتغال زنان و تعارض آن با ساير نقشهاى زنانه و ... مىتواند از عوامل كاهش ميزان گفتوگو ميان خانوادههاى ايرانى باشد.[٤]
توجّه به نيازها و خواستههاى همسران از سوى يكديگر و كسب مهارتهاى زندگى مشترك جهت ايجاد صميميت ميان ايشان، از جمله نكاتى است كه مىبايست مورد توجّه قرار گيرد؛
٣. ممكن است حضور نداشتن طولانى پدر و مادر در خانه و تنها بودن كودكان و نوجوانان از آنها انسانهايى مضطرب، تنها و افسرده بسازد.
استفاده از شبكههاى اجتماعى و حضور در فضاى مجازى براى اين افراد، احساس خودكارآمدى و رضايتمندى را به همراه دارد. به همين دليل اين افراد بيشتر و بيشتر، درگير اين شبكهها شده و براى رهايى از اضطراب و افسردگى، به فضاى مجازى پناه برده و نتيجه اينكه وابستگى روانى آنها به شبكههاى اجتماعى و عزلت و انزوا از اعضاى خانواده، براى ايشان رقم مىخورد.[٥] بنابراين توجّه به نيازهاى فرزند و سپرى كردن زمان بيشترى همراه با او از سوى پدر و مادر و نيز كنترل و نظارت صحيح، مىتواند از آسيبهاى اعتياد فرزندان به فضاى مجازى پيشگيرى كند.
٤. آمارهاى منتشره از سوى مجامع بين المللى رسمى، نظير «بهداشت جهانى»(WHO) ،[٦] «انيستيتوى پزشكى»[٧] و منابع اطّلاعات اينترنت و آمار مصرف[٨]IISUS نشان مىدهند كه استفاده از اينترنت در دو دهه گذشته، به طور وسيع در اكثر جوامع بشرى، شيوع و گسترش و با تمامى جنبههاى زندگى انسان تلفيق يافته است؛ امّا آنچه در استفاده از آن مهم مىباشد، اين نكته است كه مىبايست اينترنت در خدمت خانواده باشد؛ نه اعضاى خانواده در خدمت اينترنت. حاكم ساختن قانون حضور در فضاى مجازى و استفاده از اينترنت، مهمترين اقدامى است كه پدر و مادرها بايد به آن توجّه داشته باشند. هدف استفاده از اينترنت، مقدار استفاده از اينترنت و كيفيت استفاده از اينترنت، متناسب با اقتضائات سنّى افراد خانواده، از جمله مواردى است كه بايد از سوى والدين مشخّص شده باشد. لازم به ذكر است پدر و مادر خود بايد به اين قوانين پايبند باشند.
پىنوشتها:
[١]. سالارىفر، محمّدرضا، «خانواده در نگرش اسلام و روانشناسى»، ص ١٣.
[٢]. شيل، ديويد، «خانوادهها در دنياى امروز»، ترجمه محمّد مهدى لبيبى، ص ٢٦.
[٣]. سالارى فر، محمّد رضا، همان، ص ١٣.
[٤]. ساروخانى، باقر، «مقدّمهاى بر جامعهشناسى خانواده»، ص ١٣٦.
[٥]. صادقى فسايى، عرفانمنش، «تحليل جامعه شناختى تأثيرات مدرن شدن بر خانواده ايرانى و ضرورت تدوين الگوى ايرانى اسلامى»، ص ٧٧.
[٦]. كاستلز، مانوئل، «عصر اطّلاعات»، ج ٢، ص ١٨. به نقل از: حق شناس، «آسيبشناسى خانواده»، ص ٤٥.
[٧]. گاردنر، ويليام، «جنگ عليه خانواده»، مترجم: معصومه محمّدى، ص ٦٥.
[٨]. «مادرى در نگاه دينى و عينيت اجتماعى»، ص ٣٨.
[٩]. سگالن، مارتين، «جامعهشناسى تاريخى خانواده»، مترجم: حميد الياسى؛ به نقل از صادقى صفايى، سهيلا، عرفانمنش، «ايمان و تحليل جامعه شناختى، تأثيرات مدرن شدن بر خانواده ايرانى و ضرورت تدوين الگوى ايرانى اسلامى»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ٥، شماره ١، بهار ١٣٩٢، صص ٦٣- ٨٤.
[١٠]. وركيانى، «خانواده ايرانى؛ امروز، ديروز، فردا، گفتوگو با دكتر باقر ساروخانى»، مجلّه آموزش علوم اجتماعى، دوره هشتم، شماره ٣، ص ٧.
[١١]. صادقى فسايى، عرفانمنش، همان، ص ٧٧.
[١٢].Cyberspace
[١٣]. حاجى ملّا ميرزايى، حميد، حاجى ملّا ميرزايى، حامد، «جايگاه فضاى مجازى در فرهنگ و تمدّن اسلامى، ايرانى»، نشر دانش، آذر و دى ١٣٨٨، شماره ١١٧،