نگاه و قضاوت فرزانگان و انديشمندان نسبت به هريك از اجزا و اركان دين، همواره بر پايه عقلانيّت و ژرف‌نگرى استوار است. از جمله مفاهيم و حقايقى كه در ساحت شريعت، اخلاق و عرفان بسيار مورد تأكيد قرار دارد، موضوع تسليم است. آنانى كه از نعمت ژرف‌انديشى چندان بهره‌اى ندارند، هميشه در مواجهه با مفاهيمى كه جوهره و اساس آنها اطاعت و پيروى است، نوعى خودمحورى و عصيان نشان مى‌دهند و به انواع مختلف، به توجيه و تأويل روى مى‌آورند. تسليم، آن هم مراتبى والا از آن، كه مستلزم كنار نهادن خود و اختيار و خواسته درونى خويش، به طور كامل و مطلق است، از همين حقايق متعالى است كه تنها با پشتوانه معرفت و ايمان حقيقى امكان‌پذير است. دقّت در نوع برخورد افراد، نشان مى‌دهد كه مركز ثقل و نقطه محورى بحث، خود است.

فضيلت اهل تسليم آن است كه خود را وا مى‌نهند تا به خدا برسند و گروه ديگر كه از شناخت عميق فهم حقايق دورند و اهل تسليم نيستند، اين شهامت را ندارند كه خود را كنار نهند و از اين روى، هرگز به خدا نمى‌رسند.

در همين‌جا، بايد بر اين حقيقت مهم تأكيد كرد كه برخلاف پندار گروه دوم كه بسيارى از آنان خويشتن را در زمره روشنفكران و خردمندان به شمار مى‌آورند، اهل تسليم بر اساس فهم درست و عقلانيّت عميق خويش بدين منزلت رسيده‌اند كه تسليم در برابر خدا و اولياى او، عين خردگرايى و عقل‌ورزى است و كسانى كه وجهه شخصيّت انسانى خويش را به طور كامل به سوى حضرت حق و دستورات او مواجه نمى‌سازند، در واقع، به وجود مباركى كه مظهر عقل كل و خرد كامل و به تعبير ديگر شكوه عقلانيّت انسان در جهان است، يعنى به اولياى خدا، پشت كرده‌اند.

تبيين آنچه به اشارت گذشت، اقتضا مى‌كند كه به حقايق زير، قدرى توجّه كرده و با دقّت و با صبغه خردمندى به آنها بنگريم. آنچه در پى مى‌آيد، در واقع نگاهى عقلانى و واقع‌گرايانه بدين حقيقت متعالى است كه تسليم، يك ضرورت معقول است براى همه كسانى كه مى‌خواهند در بستر شكوفايى انسانى خويش گام بردارند و اجازه ندهند وجودشان در اين عالم، هدر رود و در بازار معرفت و فضيلت، به خسارت بزرگ دچار شوند.

مراتب فهم درك عقلانيّت تسليم‌

بايد اذعان كرد كه فهم معقول بودن مسئله تسليم، خود مراتبى دارد كه در اينجا، به دو مرتبه آنها اشاره مى‌كنيم: مرتبه عميق و مرتبه عميق‌تر.

دلايل مرتبه اوّل‌

در اين مقام، حدّاقل مى‌توان چهار دليل را مورد توجّه قرار داد:

١. حقيقت ايمان‌