كنيد به اينكه هيچ مدرك معتبرى نداريم كه اهل بيت (ع) را حدّاكثر بعد از بيستم محرّم هم در كوفه نگاه داشته باشند، پس بايد زمان خروج آل‌الله (ع) را بين هجدهم‌[١] تا حدّاكثر بيستم‌[٢] محرّم دانست.

مدّت سفر از كوفه تا دمشق (شام)

قبل از پرداختن به مدّت زمان سير كوفه تا شام، به بيان شيخ مفيد[٣] مبنى بر اينكه سرهاى شهدا زودتر از كاروان به شام فرستاده شده است، پاسخ داده مى‌شود. وى مى‌گويد: با مراجعه به تاريخ درمى يابيم كه در مسير كوفه به دمشق، سرهاى شهيدان همراه با كاروان اسيران حركت داده مى‌شده؛ بلكه از برخى منابع معتبر برداشت مى‌شود كه از همان هنگام حركت از كوفه نيز به همراه هم بوده‌اند.[٤]

در مورد نوع مركب كاروان دو نظريّه مطرح است. ديدگاه نخست، نظر مرحوم عمادالدّين طبرى‌[٥] است كه كاروان اهل بيت (ع) با چارپايان خود، كوفه تا شام را سفر كردند و ديدگاه دوم كه به نظر صحيح‌تر است، نظر مرحوم آيت‌الله قاضى است كه مركب آنها را همان مركب بريد مى‌داند.[٦] روشن است كه كوفيان فاتح! مى‌خواستند هرچه زودتر به دمشق برسند و اين خبر مسرّت‌آور! را به يزيد پليد برسانند؛ به علاوه، چون احتمال شورش هم داده مى‌شد، از اين‌رو بايد اسيران را بر مركب‌هايى سوار مى‌كردند كه بتوانند در موقع لزوم، از معركه فرار كنند.

درباره مسيركاروان بايد گفت: در هيچ مدرك معتبرى، مسير دقيق حركت قافله اسيران تبيين و ترسيم نشده است، امّا بايد اين نكات مهم را نيز از نظر دور نداشت:

سرهاى مقدّس شهيدان، همسفر اسيران بوده است و در برخى از شهرها، مكان‌هايى به نام «مشهد رأس الحسين (ع)» مشاهده مى‌شود و اين تسميه از آن‌روست كه در مسير حركت، مدّتى سر مقدّس در آنجا قرار داشته و چه بسا، كرامتى از آن ظاهر شده است. در نتيجه بايد اعتراف كنيم كه قافله اسيران نيز از اين شهرها عبور كرده‌اند.

با در نظر گرفتن مخالفت‌هايى كه با حكومت يزيد شروع شده بود، تغيير مسير دادن و گاهى از بيراهه رفتن، قابل توجيه است.

ما هرگز نمى‌توانيم با گزارش‌هايى كه مبتنى بر توقّف كاروان در بين راه، بيش از آنچه براى استراحت نياز بوده، موافقت كنيم، زيرا؛

١. در هيچ منبع كاملًا معتبرى، به آن اشاره نشده است؛

٢. عجله دشمن براى رسيدن به دمشق، بسيار طبيعى و قابل توجيه است؛

٣. مهم‌تر اينكه؛ بايد حركت قافله را به گونه‌اى ترسيم كرد كه آنها روز اوّل صفر در دمشق حاضر باشند.

مدّت توقّف در دمشق‌

محبوس بودن اهل بيت (ع) براى مدّتى در خرابه يا زندانى كه آنان را از سرما و گرما محفوظ نمى‌داشت، مسلّم است.[٧]

آنگاه كه يزيد پليد از شعله ور شدن آتش خشم مردم و تزلزل اركان حكومت نامشروعش هراسان شد، دستور داد اهل بيت (ع) را از زندان آزاد كنند و در بخشى از كاخ خود استقرار دهند.[٨]

تمام مدّت اقامت آن بزرگواران در شهر دمشق، شش يا هفت روز بيشتر نبوده است و آنان حدّاكثر هشتم صفر، آنجا را ترك كرده‌اند.

جابر اوّلين زائر حسينى‌

اصل تحقّق زيارت جابر مسلّم است؛ برخلاف سيّدبن طاووس كه مى‌فرمايد: «چگونه ممكن است جابر پس از گذشتن مدّتى كه خبر شهادت به مدينه رسيده است، از آنجا حركت كند و اين مسير طولانى را طى كند و در روز اربعين در كربلا باشد؟»[٩]

در پاسخ به اين استبعاد سيّد بايد گفت:

اولًا: جناب جابر از دوستداران مخلص اهل بيت (ع) بوده و طبيعى است در همان روزهاى نخستين، با توجّه به گزارش‌هاى غيررسمى (كه به آن اشاره كرديم) جزو گروهى باشد كه از ماجرا آگاه شده و بار سفر را بسته باشد. در اين صورت، زمان براى رسيدن به كربلا، بسيار زياد است؛

ثانياً: گفتيم پيك رسمى دستور داشت خود را سريع به مدينه برساند، پس حتّى اگر جابر پس از انتشار خبر به صورت رسمى هم حركت كرده باشد، باز به خوبى مى‌توانست به كربلا برسد؛

ثالثاً: حتّى اگر بر فرض بپذيريم پيك، بيست و چهار روز پس از شهادت، به مدينه رسيد و بر فرض، بپذيريم كه جابر تا آن موقع حركت نكرده باشد، باز پيمودن مسير حدود بيست مرحله‌اى، در حدود چهارده روز، در آن زمان، امرى مرسوم بوده و ابداً بعيد نيست.

نكته مهم اين است كه بايد راز زيارت اربعين را تأكيد امام سجّاد (ع) و كاروان اهل بيت (ع) بر آن دانسته نه تأسّى به اوّلين زائرحسينى كه جابر باشد.

مدّت سفر از دمشق تا كربلا

كاروان اهل بيت (ع) پس از توقّف حدّاكثر هفت روزه در دمشق و آزاد شدن از قيد اسارت، به همراهى نعمان‌بن بشير به سوى مدينة الرّسول (ص) حركت كردند.[١٠]

طول مسير دمشق مدينه‌

با نگاهى به نقشه پى مى‌بريم كه راه مستقيم شام (سوريه) به حجاز (عربستان)، هرگز از «عراق» عبور نمى‌كند و اين دو مسير قدر مشتركى ندارند كه با دوراهى از يكديگر جدا شوند؛ ولى در عين حال بايد در نظر داشت كه اگر كسى به قصد حجاز و شهر مدينه از دمشق خارج شد و مقدار زيادى هم سير كرد، ولى بعد تصميم او عوض شد و خواست به عراق و شهر كربلا برود، به طور قطع اين شخص مجبور نيست، همه مسير را دوباره برگردد و از دمشق به عراق برود.

جمع‌بندى گزارش‌ها درباره مسير دمشق (شام) تا مدينه‌

درباره مسير شام تا مدينه هفت دسته روايت و گزارش متفاوت وارد شده كه جمع‌بندى آنها به اين صورت است:

از آنجا كه دسته اوّل درباره همه حوادث و وقايع بين راه و نيز تاريخ ورود به مدينه سكوت مى‌كنند، پس هيچ گونه تعارضى با بقيه‌