پرسش‌هاى متعدّد از محضر امام هشتم (ع) درباره تنزيه خدا از هر نوع تشبيه به آدمى، حاكى از آن است كه روايات تجسيم، تأثير عظيمى بر انديشه مردم آن زمان گذارده بود، به گونه‌اى كه بسيارى از پرسش‌ها و گفت‌وگوها، مربوط به همين تشبيه و تجسيم است. از يك طرف عالمان اسلامى، آيات قرآنى را مى‌خواندند كه براى خدا هر نوع مثل را مؤكّداً نفى مى‌كند و مى‌فرمايد:

«لَيْسَكَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ»

از طرف ديگر، محدّثان آن زمان، رواياتى را از لسان رسول خدا (ص) نقل مى‌كردند كه همگى حاكى از آن بود كه او به سان يك بشر است؛ ولى بزرگ‌تر و تواناتر و داناتر. پرسشگران، در اين كشمكش‌ها سرگشته و حيران بودند و راه به جايى نمى‌بردند. اينك ما يكى از پرسش‌هايى كه در اين زمينه از امام هشتم شده است، به صورت روشن با ترجمه آزاد مطرح مى‌كنيم:

حسين بن خالد: فرزند رسول خدا! محدّثان و خطيبان، از پيامبر خدا نقل مى‌كنند كه آن حضرت فرموده:

«أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِه؛

خدا حضرت آدم را به شكل خود آفريده است.»

امام هشتم (ع):

«خدا آنان را بكشد. اين گروه آغاز حديث را حذف كرده و فقط به بخشى از آن چسبيده‌اند، حقيقت امر اين است: رسول خدا از راهى مى‌گذشت ديد دو نفر يكديگر را دشنام مى‌دهند. يكى از آنها به ديگرى چنين مى‌گويد:

قَبَّحَ اللَّهُ وَجْهَكَ وَ وَجْهَ مَنْ يُشْبِهُك؛

خدا صورت تو و صورت كسى را كه مانند توست را زشت گرداند.

در اين هنگام پيامبر به آن فردى كه چنين سخن مى‌گفت، فرمود: «اين سخن را درباره برادر دينى خود مگو. خداوند جهان، آدم [ابوالبشر] را به شكل همين فردى كه تو به او دشنام مى‌دهى، آفريده است.»[١] و سخنى كه گفتى، (وَ وَجْهَ مَنْ يُشْبِهُك) آدم را نيز در برمى‌گيرد؛ زيرا چهره او نيز مانند چهره همين مرد است.

هرگاه آغاز حديث را حذف كنيم، مسلّماً معنى آن، اين خواهد بود كه خدا، آدم (ع) را به شكل خودش آفريد؛ ولى اگر آغاز حديث را كه حذف كرده‌اند، در نظر بگيريم، معنى حديث اين مى‌شود كه خدا حضرت آدم (ع) را بر شكل همين فردى كه تو به او فحش مى‌دهى، آفريده است. ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا؟

پى نوشت‌ها:

[١]. «توحيد» صدوق، ص ١٥٢، باب ١٢، ح ١١.

منبع: «درس‌هايى از مكتب اسلام»، سال ٥٤، شماره ٨، شماره مسلسل ٦٤٢، آباه ماه ١٣٩٣، صص ٥٣٦- ٥٣٧.