ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٤٧ - ٢ معناى آخرين دولت
از تنى چند، از بزرگان «بصره» شنيدم كه گفتند: علىّبن ابىطالب (ع) پس از «جنگ جمل» ناخوش گرديد و نتوانست در نماز جمعه شركت كند. بنابراين به فرزندش حسن (ع) فرمود:
«تو برو و نماز جمعه را با مردم بخوان.»
حسن (ع) به مسجد آمد و بر فراز منبر رفت. او ابتدا حمد و ثناى الهى را به جاى آورد، شهادتين گفت، بر رسول خدا درود و صلوات فرستاد و فرمود:
«اى مردم! خداوند، نبوّت را در ميان ما قرار داد و ما را بر خلق خويش برگزيد و مقدّم داشت و كتاب و وحى خود را بر ما فرو فرستاد. به خدا قسم! كه هركس چيزى از حقّ ما كم گذارد، خداوند در دنيا و آخرت از حقّ او بكاهد و هيچ دولتى ضدّ ما نباشد؛ مگر اينكه عاقبت از آن ما باشد.»
آنگاه اين آيه را خواند:
«وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ؛[١]
و قطعاً پس از چندى، خبر آن را خواهيد دانست.»
در اين كلام، امام حسن (ع) با بيان اين جمله كه عاقبت از آن ماست، به اين حقيقت توجّه مىدهند كه دولت اهل بيت (ع)، دولت آينده است. جالب اينكه امام على (ع) سخنان فرزندشان را مىشنيدند و پس از اتمام مراسم نماز و بازگشت امام حسن (ع)، امام على (ع) به ايشان نگاهى كردند و بىاختيار، اشكهايشان بر گونههايشان جارى شد و ميان چشمان حضرت را بوسيدند و اين آيه را خواندند:
«ذُرِّيَّةًبَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛[٢] و[٣]
فرزندانى بودند، برخى از نسل برخى ديگر پديد آمده و خداوند شنوا و داناست.»
اين برخورد امام على (ع)، حكايت از تأييد سخن امام حسن (ع) دارد. همچنين نقل شده است كه در خطبه ديگرى نيز امام حسن (ع) همين جملات را درباره دولت اهل بيت (ع) بيان كردند.[٤]
از امام باقر (ع) نيز نقل شده است كه ايشان دولتهاى ديگر را دولت حال ناميدهاند و دولت اهل بيت (ع) را دولت آينده. ابوبكر حضرمى مىگويد:
وقتى امام باقر (ع) را نزد هشام در «شام» بردند، هشام، اهل بيت (ع) را به تفرقهافكنى متّهم ساخت و بدين وسيله امام را بسيار توبيخ كرد. به دنبال وى، حاضران مجلس نيز به نكوهش امام (ع) پرداختند. وقتى آنان خاموش شدند، امام باقر (ع) برخاستند و فرمودند:
«أيها الناس أين تذهبون و أين يراد بكم بنا هدى الله أولكم و بنا يختم آخركم. فإن يكن لكم ملك معجل فإن لنا ملكا مؤجلا؛[٥]
اى مردم به كجا مىرويد؟ و شما را به كجا مىبرند؟ به وسيله ما بود كه خداوند پيشينيان شما را هدايت كرد و هدايت آيندگان شما نيز به وسيله ما انجام مىشود. اگر شما سلطنت اكنون را داريد، حكومت ما، حكومت آينده است.»
از آنچه تا كنون نقل كرديم، به خوبى روشن مىشود كه اهل بيت (ع) از دولت حضرت مهدى (عج)، به عنوان آخرين دولت ياد كردهاند. اكنون دو سؤال مطرح است: نخست، آخرين دولت بودن به چه معناست و دوم علّت آخرين بودن دولت حضرت مهدى (عج) چيست؟ پس با دو پرسش روبهرو هستيم؛ يكى تفسير آخرين دولت و ديگرى تعليل آخرين بودن.
٢. معناى آخرين دولت
در پرسش اوّل مىخواهيم بدانيم منظور از صفت آخرين، بيان مفهوم زمانى است يا فكرى و انديشهاى. در برخى روايات آمده است كه دولت اهل بيت (ع) پس از حاكميّت همه انديشههاى بشرى تحقّق مىيابد و لذا اين معنا به ذهن مىرسد كه شايد صفت آخرين براى بيان اين واقعيّت است كه دولت امام مهدى (عج) يا به تعبير ديگر، انديشه ولايت و امامت آخرين و مترقّىترين انديشه در باب حكومت است. البتّه امكان دارد كه پس از ارائه و اجراى اين نظريّه، بار ديگر حكومت به دست نااهلان و نامحرمان بيفتد.
در مراجعه به روايات و با استفاده از آيات قرآن، مىتوان فهميد كه هر دو مفهوم آن مراد است؛ يعنى وقتى مىگوييم حكومت حضرت مهدى (عج) آخرين دولت است، هم به اين معنى است كه آخرين و مترقّىترين انديشه در باب حكومت و زمامدارى است و هم به اين معنى است كه پس از آن، دولت ديگرى حاكميّت نمىيابد و تا پايان تاريخ ادامه مىيابد. امام باقر (ع) به دنبال اينكه مىفرمايند: «دولت ما آخرين دولت است»، چنين ادامه مىدهند:
«وَ لَمْ يَبْقَ أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا؛[٦]
هيچ خاندان داراى حكومتى باقى نمىماند؛ مگر اينكه قبل از ما به حكومت مىرسند.»
امام صادق (ع) نيز در همينباره مىفرمايند:
«مَا يَكُونُ هَذَا الْأَمْرُ حَتَّى لَا يَبْقَى صِنْفٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ قَدْ وُلُّوا عَلَى النَّاسِ ... ثُمَّ يَقُومُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ وَ الْعَدْل؛[٧]
اين امر (حكومت ما اهل بيت) فرا نرسد تا اينكه همه گروهها بر مردم حكومت كرده باشند ... آنگاه قائم قيام مىكند و حق و عدل را برپا مىدارد.»
كلام امام صادق (ع) وضوح بيشترى دارد. آنچه از اين دو حديث برمىآيد اين است كه همه گروهها و صاحبنظرانى كه درباره حكومت، ايده و نظريّهاى دارند، به حكومت مىرسند و پس از همه آنها نظريّه امامت، حاكميّت مىيابد. اين بدين معنى است كه اوّلًا هر نظريّهاى كه به انديشه بشر برسد، حاكميّت مىيابد و ثانياً روزگارى فرا مىرسد كه فكر بشر، سخنى براى گفتن ندارد؛ آنگاه نظريّه ديگرى وجود نخواهد داشت. اين سخن، صفت آخرين را تفسير مىكند؛ امّا اين امكان را نيز نفى نمىكند كه شايد پس از اين دولت، حكومت ديگرى بر مبناى نظريّههاى قبلى شكل بگيرد.
از برخى ديگر از روايات، مفهوم زمانى را نيز مىتوان فهميد و بر اين اساس، دولت اهل بيت (ع)، هم از نظر انديشه آخرين است و هم از نظر زمانى؛ يعنى نه پس از آن، انديشه جديدتر و مترقّىترى وجود خواهد داشت و نه پس از آن حكومت ديگرى شكل خواهد گرفت. امام باقر (ع) پس از آنكه در دربار هشام فرمودند: «دولت شما دولت حال است و