و منكم من يتوفّى و منكم من يُردُّ الى ارذلِ العُمرِ لكيلا يعلمَ منْ بعدِ علمٍ شيئاً و .... (١) بعضى در دوران فرسودگى، همه چيز را از ياد مى‌برند. شايد همه ما سالمندانى را ديده‌ايم كه پس از سالها تحصيل و تدريس، از خواندن يك سطر عبارت فارسى عاجزاند. منظور از عالمى كه در قيامت حق شفاعت دارد (٢)، كسى است كه عالِم زندگى كرد، عالِم مُرد، عالِم به برزخ رفت و عالِم مبعوث شد؛ نه كسى كه تنها حجمى از معلومات را جمع كرده است. از كسى كه در دنيا عالِم بود؛ اما در آخرت بهره‌اى از علم خود ندارد، اميد شفاعت نيست. از نظر قرآن هر كس كار خوب بياورد، پاداش نيك مى‌گيرد؛ من جاء بالحسنهِ فله خير منها. (٣) بسيارى بيماريها موجب مى‌شود كه انسان محفوظات خود را فراموش كند؛ حال آيا فشار مرگ، علوم حوزوى و دانشگاهى براى ما باقى مى‌گذارد؟! علمى كه «حال» است، رفتنى است؛ علمى كه براى انسان «ملكه» شد، تا مدتى مى‌ماند و بعد مى‌رود؛ امّا اگر علم «فصل مقوّم‌

______________________________
١- سوره حجّ، آيه ٥.

٢ ر. ك: بحار الانوار، ج ٨، ص ٣٤.

٣ سوره نمل، آيه ٨٩.