١٠. آيات تُعِزُّ مَن تَشاء و تُذِلُّ من تشاء (١) يا ترزقُ من تشاء بغير حساب (٢) نشان مى‌دهد كه خداوند به هركس كه بخواهد عزّت عطا مى‌كند و هركس را كه بخواهد در ذلّت مى‌نشاند. همچنين آيه ان الحكمُ الّا للّه (٣) نشان مى‌دهد كه جز حكم خدا حكمى نيست. در اين ميان «بنده و عبد» چه نقشى دارند؟ آيا انسان در ذلّت و عزّت خود نقشى ندارد؟ هيچ يك از اين آيات، نقش انسان را در ذلّت يا عزّت خود نفى نمى‌كند، زيرا آيه ان الحُكم الّا للّه به اين معنى است كه تنها حكم او نافذ است و حاكم سراسر جهانِ امكان خداست.

اين اصلى كلى است؛ ولى خداوند خود حكم كرد كه اگر كسى تلاش و كوشش كند، عزيزش مى‌گردانم و اگر كوشش نكرد، از فيض من بهره‌اى ندارد. اين حكم خداست و بر اين اساس فرمود: ان‌

______________________________
١- سوره آل عمران، آيه ٢٦.

آل‌عمران، آيه ٢٧.

سوره يوسف، آيه ٦٧.