برون شو اى غم از سينه كه لطف يار مى‌آيد تو هم اى دل ز من گم شو كه آن دلدار مى‌آيد (١) به هر تقدير، دعاى خائفان از دوزخ، از نيايش مشتاقان بهشت جداست و درخواست اين دو گروهِ ميانه، غير از مناجات محبّان و شاكران است كه نجواى «ما كنتُ أعبدُ ربّاً لم أره» (٢)، هوش از عرشيان سروش‌آور مى‌ربايد.

دوم. دعا همانند ديگر عبادتها، اضلاع كثير دارد كه براى هر يك حكم خاصى مطرح است، زيرا دعا از نظر خود دعا كننده اثرى دارد كه حضرت ختمى مرتبت‌صلى الله عليه و آله و سلم آن را بهترين درخواست معرفى مى‌فرمايد: «أفضلُ الدعاء دعاء المرء لنفسه». (٣) آن حضرت در مورد تأثير دعا در دشمن‌زدايى نيز چنين فرمود: «الدعاء سلاح المؤمن». (٤) هم‌چنين درباره دعا براى برادر مؤمن و در غياب وى، از آن حضرت‌صلى الله عليه و آله و سلم رسيده است: «دعوتان ليس بينهما و بين اللّه حجابٌ، دعوه المظلوم و دعوه المرء لأخيه بظهر الغيب». (٥)

______________________________
١- ديوان شمس، ش ٥٩٣.

٢ التوحيد، ص ٣٠٨؛ بحار الانوار، ج ٤، ص ٤٤.

٣ نهج الفصاحه، ج ١، ص ٣٢١.

٤- همان، ص ٣٢٣.

٥- همان، ص ٣٢٢.