به هيچ وجه نمى‌تواند به جايى برسد كه به خدا فرمان دهد يا خدا از او اطاعت كند. البته در مقام فعل، گاه خداوند مى‌فرمايد: من ذا الذى يُقرض اللّه قرضاً حسناً (١) يا در روايات آمده است كه خدا به برخى انبيا فرمود: چرا از من عيادت نكرديد. (٢) عظمت مؤمن در پيشگاه خداى سبحان به اندازه‌اى است كه بيمارى او را بيمارى خود مى‌داند.

در اين‌گونه موارد كه به مقام فعل اشاره دارد (نه مقام ذات)، از امر و نهى سخن به ميان مى‌آيد؛ يعنى مؤمن به جايى مى‌رسد كه مظهر اسمى از اسماى خدا مى‌شود. اين مظهر كه از اسماى برتر است، دستور مى‌دهد و ديگر مظاهر الهى اطاعت مى‌كنند؛ نه اينكه مؤمن فرمان دهد و خدا اطاعت كند. (٣) ١٨. چگونه خود را اصلاح كنيم؟ در پاسخ به پرسش فوق، لازم است به چند مطلب توجه شود: يكم. همه علوم مطرح در حوزه يا دانشگاه مستقيم يا غيرمستقيم به انسان شناسى نيازمند است. علومى كه در دانشگاهها مطرح است، يا انسانى است يا تجربى. علوم انسانى، بدون‌

______________________________
١- سوره بقره، آيه ٢٤٥.

٢ ر. ك: وسائل الشيعه، ج ٢، ص ٤١٧؛ مكارم الاخلاق، ص ٣٥٩.

٣ ر. ك: الكافى، ج ٢، ص ٣٥٧.