بايسته هاى فقه جزاء - هاشمى شاهرودى، سيد محمود - الصفحة ٨٤ - ٣ - اصل در ديه چيست

دينار است.

ظاهر اين عبارت آن است كه معيار در همه اقسام، حتى شتر، همان هزار دينار است، گويا تنها دينار اصل در ديه است.

در كتاب جواهر بر اين سخن خرده گرفته شد كه: اگر معيار همان قيمت باشد، پس با رعايت قيمت، كه همان ده هزار درهم يا هزار دينار است، بحث و اختلافى در شمار روا نيست؛ چرا كه ملاك بهاست و نه شمارش، در حالى كه چنين چيزى را مى‌توان به يقين نادرست شمرد. از اين روى، شايسته است كه آن را به معناى بيان راز و رمز و حكمت تشريع آن از آغاز گرفت وگرنه آشكارا نادرست خواهد بود.[١]

اشكال اين سخن جواهر آن است كه شمار نيز مى‌تواند معيار بوده و داراى موضوعيت باشد و در اين باره دليلى كه راهگشاى درستى اين احتمال باشد خواهيم آورد.

ظاهر آن است كه سخنان فقيهان درباره اصل بودن اقسام ششگانه، حتى از جنبه ارزش و قيمت، بر اساس اطلاق رواياتى است كه همه اين اقسام را در كنار هم ديه به شمار آورده و هيچ يك را به جاى ديگرى در نظر نگرفته است. بدينسان نتيجه اطلاق اين روايات آن است كه هر يك از اقسام، خود به گونه مستقل ديه است، چه با ديگر اقسام در ارزش، برابر باشد يا نه. بنابراين، تكيه‌گاه اين فقيهان در چنين ديدگاهى همين ديدگاه است.

براى بررسى اين ديدگاه، ناگزيريم نخست مقدمه‌اى را يادآور شويم:

در اين كه صد شتر در ميان اقسام ششگانه، اصل در ديه است، ترديدى روا نيست، به گونه‌اى كه هرگز نمى‌توان احتمال داد كه اين قسم، بدل و جايگزين يكى از اقسام ديگر است. اين مطلب نتيجه اطلاق دسته‌اى از روايات است كه در آنها تنها صد شتر، ديه به شمار آمده، مانند صحيحه جميل كه در پايان صحيحه حلبى آمده است:

«قال جميل: قال أبو عبد الله (ع): الدية مائة من الإبل»[٢] جميل گفته است: كه امام صادق (ع) چنين فرمود: ديه عبارت است از صد شتر.

و نيز صحيحه ابان بن تغلب و ظاهر صحيحه حكم بن عتيبه. در صحيحه محمد بن مسلم و زراره و ديگران از امام باقر يا صادق (ع) آمده است:

[١] جواهر الكلام، شيخ محمد حسن نجفى، ج ٤٣/ ١٦.

[٢] وسائل الشيعة، ج ١٩/ ١٤٣.