رجوع به سیرۀ اهل بیت: و تأملی در نحوه تعامل ایشان با مردم، هر گونه منفعت‌جویی و برتری‌طلبی را از ساحت ایشان می‌زداید و بیان‌گر آن خواهد بود که دغدغۀ هدایت مردم، تا بدان‌جا در زندگانی امامان: مشهود است که ایشان در این راه از بذل مال و جان خود و نزدیکان خود دریغ نورزیدند. از سوی دیگر، برای مقابله با نظام برده‌داری _ که پیش از اسلام وجود داشت _ و به دلیل ملاحظات اجتماعی و اقتصادی لغو یک‌باره آن ممکن نبود، طرحی تدریجی توسط پیامبر٦ و ائمه: اجرایی شد که در آن، ابتدا مردم را به کار و تلاش فراخواندند، سپس شغل برده‌فروشی را شغلی ننگین معرفی نمودند.[٢] سپس کفاره بسیاری از گناهان را آزادی بردگان قرار دادند و با تأکید بر عبادت بودن آزادی بردگان، موجبات آزادی تدریجی بردگان فراهم گردید.[٣] رفتار امامان: با بردگان به گونه‌ای با احترام و محبت بود که بردگان حتی پس از آزادی نیز نزد ایشان می‌ماندند و نمی‌خواستند از ائمه: جدا شوند.

٢-٢-٢. هدف ایجابی حضرت از صدور حدیث

پس از نفی برداشت‌های منفی، نگرش صحیح آن است که مفهوم «عبید» در حدیث رضوی٧ را «مطیع بودن» دانسته و محتوای آن را با توجه بر تأکیدی که حضرت بر دنباله‌روی (موال) دارد و با توجه به دو قید «فی الطاعه» و «فی الدین» تبیین نمود. به نظر نگارنده باید به مقدماتی توجه داشت:

١. بنیان هستی بر نظام هدایت قرار دارد[٤] و خداوند هم از طریق هدایت تکوینی و هم از طریق هدایت تشریعی، نظام هدایت خویش را برای انسان سامان داده است. بر اساس آموزه‌های قرآنی و روایی، هدایت تکوینی دارای انواع عام و خاص[٥] است که در بُعد هدایت تکوینی خاص، بهرۀ انسان بیش از دیگر موجودات است که این امر اهمیت ویژۀ انسان را در نظام آفرینش آشكار می‌سازد. پیامبران: به اذن الهی هم در بُعد تکوینی و هم در بُعد تشریعی ولایت دارند[٦] که پس از ایشان، امامان: به عنوان جانشینان ایشان از

٢.

[١]. حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص٤٤٦ - ٤٤٨.

[٢]. نمونه ر.ک: الکافی، ج٥، ص١١٤.

[٣]. اسلام و آزادی بردگان، ص١٧.

[٤]. سوره طه، آیه ٥٠.

[٥]. سوره نحل، آیه ٦٨.

[٦]. امام شناسی، ج‌٥، ص١١٤.