اکثر لغت‌شناسان واژۀ «عبید» را جمع واژۀ «عبد» می‌دانند.[١] واژه «عبد» در قرآن هم به معنای بنده[٢] و هم به معنای برده[٣] به کار رفته است. راغب اصفهانی چهار معنا را برای واژۀ «عبد» بیان نموده است:

_ برده‌ای که به حکم شرعی می‌توان آن را فروخت و یا آزاد نمود؛

_ بندگی که با خلقت به وجود می‌آید و تنها به خداوند اختصاص دارد؛

_ بنده بودن با خدمت و عبادت که مردم در این امر دو دسته‌اند: بندگان مخلص خدا و بندگان دنیا.

بر همین اساس است که وی، جمع بندگان به معنای بندگی را «عبید» و جمع بندگان به معنای عابد را «عباد» می‌داند.[٤] بدین ‌رو، واژۀ «عبد» بیان‌گر نهایت تذلل و اطاعت در برابر مولی است و این امر ممکن است بر اساس تکوین، اختیار یا جعل باشد.[٥]

٢. بررسی سندی و محتوایی حدیث «الناس عبید لنا ...»

در ابتدا، متن و ترجمه حدیث رضوی٧ ذکر می‌گردد:

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یزِیدَ الطَّبَرِی قَالَ كُنْتُ قَائِماً عَلَی رَأْسِ الرِّضَا٧ بِخُرَاسَانَ وَ عِنْدَهُ عِدَّةٌ مِنْ بَنِی‌هاشِمٍ وَ فِیهِمْ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَی بْنِ عِیسَی الْعَبَّاسِی فَقَالَ یا إِسْحَاقُ بَلَغَنِی أَنَّ النَّاسَ یقُولُونَ إِنَّا نَزْعُمُ‌ أَنَ‌ النَّاسَ‌ عَبِیدٌ لَنَا لَا وَ قَرَابَتِی مِنْ رَسُولِ اللهِ٦ مَا قُلْتُهُ قَطُّ وَ لَا سَمِعْتُهُ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَا بَلَغَنِی عَنْ أَحَدٍ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَكِنِّی أَقُولُ النَّاسُ عَبِیدٌ لَنَا فِی الطَّاعَةِ مَوَالٍ لَنَا فِی الدِّینِ فَلْیبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ؛[٦]

محمد بن زید طبری نقل کرده است که در نزد امام رضا٧ در خراسان بودیم که عده‌ای از بنی ‌هاشم نزد ایشان بودند. اسحاق عباسی نیز در میان آنها بود. حضرت خطاب به وی فرمود: «شنیده‌ام كه بعضی از مردم می‌گویند ما عقیده داریم كه مردم بندگان ما هستند، نه! سوگند به قرابت و خویشاوندی كه ما با پیامبر٦ داریم، نه [چنین حدیثی را] گفته‌ام و از پدران و اجداد گرامی‌ خود

[١]. کتاب العین، ج٢، ص٤٨؛ النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج٤، ص١٦٩.

[٢]. سوره ص، آیه ٣٠.

[٣]. سوره بقره، آیه ١٧٨.

[٤]. مفردات الفاظ القرآن‌، ص٥٤٢- ٥٤٣.

[٥]. التحقیق فی كلمات القرآن الكریم‌، ج‌٨، ص١٣.

[٦]. الکافی، ج١، ص١٨٧؛ الأمالی للمفید، ص٢٥٣.