كسى را تصرفى در مملكت مالك الملوك نيست، پس اين قدر براى اين چند روزه دنيا و شهوات محدوده موقته از خلق بى‌همه چيز تملق مگو، و از خداى خود غافل مشو و حريت و آزادى خود را حفظ كن و قيد عبوديت و اسارت را از گردن خود بردار و در جميع احوال آزاد شو، چنانچه در حديث شريف فرمايد: إنّ الحرّ حرّ على جميع أحواله. و بدان كه غنا به غناى قلب، و بى‌نيازى، از حالات روح است، به امور خارجيه غير مربوطه به انسان نيست. من خود در ميان اهل ثروت و مال و منال كسانى را ديدم كه اظهارات آنها را هيچ فقير با آبرويى نمى‌كرد و بيانات آنها شرم آورد بود! آن بيچاره غبار ذلت و مسكنت چهره قلبش را فرو گرفته بود. ملت يهود با آنكه در دنيا به نسبت جمعيت خود متمول و باثروت‌ترين تمام سكنه ارض هستند، مع ذلك ذلت و مسكنت و فقر و فاقه از چهره آنها ظاهر و تمام مدت عمر را با زحمت و خوارى و عجز و بينوايى به سر مى‌برند. اين نيست مگر همان فقر قلبى و ذلت روحى. در بين اهل زهد و درويش منشى كسانى را ديديم كه قلوب آنها به قدرى غنى و بى‌نياز است كه به همه ملك دنيا از روى بى‌اعتنايى نظر مى‌كنند، و به جز ذات مقدس حق تعالى احدى را لايق عرض حاجت نمى‌دانند. تو خود نيز در حالات اهل دنيا و اهل طلب رياست با نظر دقت و تفتيش مطالعه كن، ببين ذلت آنها و تملق آنها از مردم از سايرين بيشتر است و در پيش [مردم‌] خضوعشان بيشتر است. مريد پرورها و مدعيان ارشاد خواريها مى‌كشند و ارادت‌ها مى‌ورزند تا چند روزى بطن و فرج را تعمير كنند. قلب مراد طالب بيشتر خاضع است پيش مريد از قلب مريد پيش او، با آنكه در سنخ اين دو ارادت نيز فرقهاست: ارادت مريد روحانى و الهى است، گر چه در اشتباه باشد، و ارادت مراد دنياوى و شيطانى است. اين‌ها كه ذكر شد ذلها و مفاسد دنيايى است. اگر پرده برداشته شود، معلوم مى‌شود كه صورت اين اسارت در تحت قيود و كند و زنجيرهاى شهوات و هواهاى نفسانيّه چه صورتى است. شايد اين سلسله‌اى كه طولش هفتاد ذراع است، و خداى تعالى از آن اطلاع داده، و آن حبس و غلى كه براى ماست، در اين دنيا صورت همين اسارت و رقيت در تحت فرمان شهوت و غضب باشد. خداى تعالى فرمايد: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً. [١] « [و] يافتند آنچه كرده بودند حاضر.» و فرمايد: لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ‌. [٢] آنچه به ما مى‌رسد در آن عالم، صورت اعمال خود ماست.

سلسله‌هاى پيچ در پيچ شهوات و هواها را پاره كن و كند قلب را بشكن و از اسارت بيرون بيا و در اين عالم آزادانه زيست كن تا در آن عالم آزاد باشى، و گر نه‌

[١] (كهف- ٤٨).

[٢] (بقره- ٢٨٧).