زحمتى است غير از سوختن و گداختن. تو گمان مى‌كنى احاطه جهنم مثل اين احاطه‌هاست كه تو تصور مى‌كنى؟ احاطه اينجا فقط به سطح ظاهر است، ولى احاطه آنجا به ظاهر و باطن و به سطوح و اعماق است. و اگر خداى نخواسته صورت غضب در انسان ملكه راسخه گردد كه فصل اخيرش صورت غضب گردد، مصيبت افزون شود، و صورت برزخ و قيامت صورت سبع است- آن هم سبعى كه در اين عالم نظير ندارد، زيرا كه سبعيّت انسان را در اين حال مقايسه با هيچيك از حيوانات نتوان كرد: همان طور كه در جانب كمال احدى از موجودات همتراز وى اين اعجوبه دهر نيست، در جانب نقص و اتصاف به صفات رذيله و ملكات خسيسه نيز با او هيچيك از موجودات در ميزان مقايسه نيايد. أولئك كالأنعام بل هم أضلّ [١] در شأن او وارد شده، فهى كالحجارة أو أشدّ قسوة [٢] درباره قلوب قاسيه بشر نازل گرديده است.

اين‌ها كه شنيدى شمه‌اى است از فساد اين نايره سوزناك غضب در صورتى كه از آن معاصى و مفاسد ديگر بروز نكند- و خود آتش درونى ظلمانى در باطن درهم پيچيده و محبوس شود و مختنق شده اطفاء نور ايمان كند، چنانچه شعله مختنق به هم پيچيده و با دودهاى ظلمانى ملتوى شده نور را منطفى و خاموش نمايد- ولى خيلى بعيد است، بلكه عادتا از جمله ممتنعات است، كه در حال شدت غضب و اشتعال نايره آن، انسان از ساير معاصى بلكه موبقات و مهلكات نجات پيدا كند.

چه بسا به واسطه غضب يك دقيقه و شدت اشتعال اين جمره ملعونه شيطانى انسان به پرتگاههاى نيستى و هلاكت افتد: سبّ انبيا و مقدسات، نعوذ باللّه، كند، قتل نفس مظلومه كند و هتك حرمات نمايد، و دنيا و آخرت خود را به باد فنا دهد. چنانچه در حديث شريف كافى است: عن أبي عبد اللّه، عليه السّلام، في حديث كان أبي يقول: أىّ شي‌ء أشدّ من الغضب؟ إنّ الرّجل ليغضب فيقتل النّفس الّتى حرّم اللّه و يقذف المحصنة. [١] يعنى «حضرت صادق، عليه السلام، فرمود كه پدرم مى‌فرمود: «چه چيز شديدتر است از غضب؟ همانا مرد غضب مى‌كند، پس قتل نفسى را كه خدا حرام كرده مى‌كند، و افترا به زن محصنه مى‌زند.» و بيشتر فتنه‌هاى بزرگ و كارهاى فجيع در اثر غضب و اشتعال آن واقع شده.

انسان در حال سلامت نفس بايد خيلى خوفناك باشد از حال غضبناكى خود. و اگر داراى اين آتش سوزان است، در وقتى كه حالت سكونت از براى نفس است در صدد علاج برآيد و با تفكر در مبادى آن و مفاسد آن در حال اشتداد و آثار و مفاسد آن‌

[١] «آنان چون چهار پايان‌اند، بلكه گمراهترند.» (اعراف- ١٧٩).

[٢] (پس از آن دلهايتان سخت شد) «پس چون سنگ با سخت‌تر بود.» (بقره- ٧٤).

______________________________

[١] اصول كافى، ج ٢، ص ٣٠٣، «كتاب ايمان و كفر»، «باب غضب»، حديث ٤.