است كه توفيق به توبه صحيحه كامله با حفظ شرايط آن، چنانچه ذكر مى‌شود، از امور مشكله است، و انسان كمتر مى‌تواند نايل به اين مقصد شود، بلكه دخول در گناهان، خصوصا كبائر و موبقات، باعث مى‌شود كه انسان را از ياد توبه بكلى غافل مى‌كند. و اگر درخت معاصى در مزرعه دل انسانى بارمند و برومند گرديد و ريشه‌اش محكم شد، نتايجى بس ناهنجار دهد، كه يكى از آنها آن است كه انسان را از توبه بكلى منصرف مى‌كند، و اگر گاهگاهى نيز متذكر آن شود، بتسويف و امروز و فردا و اين ماه و آن ماه كار را مى‌گذراند، و با خود مى‌گويد كه در آخر عمر و زمان پيرى توبه صحيحى مى‌كنم. غافل از آنكه اين مكر با خدا است، و اللّه خير الماكرين. [١] گمان نكن كه پس از محكم شدن ريشه گناهان انسان بتواند توبه نمايد، يا آنكه بتواند به شرايط آن قيام نمايد. پس بهار توبه ايام جوانى است كه بار گناهان كمتر و كدورت قلبى و ظلمت باطنى ناقصتر و شرايط توبه سهلتر و آسانتر است.

انسان در پيرى حرص و طمع و حب جاه و مال و طول املش بيشتر است. و اين مجرّب است، و حديث شريف نبوى [٢] شاهد بر آن است. گيرم كه انسان بتواند در ايام پيرى قيام به اين امر كند، از كجا به پيرى برسد و اجل موعود او را در سن جوانى و در حال اشتغال به نافرمانى نربايد و به او مهلت دهد؟ كمياب بودن پيران دليل است كه مرگ به جوانان نزديكتر است. در يك شهر پنجاه هزار نفرى، پنجاه نفر پير هشتاد ساله انسان نمى‌بيند.

پس اى عزيز، از مكايد شيطان بترس و در حذر باش، و با خداى خود مكر و حيله مكن كه پنجاه سال يا بيشتر شهوت‌رانى مى‌كنم، و دم مرگ با كلمه استغفار جبران گذشته مى‌كنم. اين‌ها خيال خام است. اگر در حديث ديدى يا شنيدى كه حق تعالى بر اين امت تفضل فرموده و توبه آنها را تا قبل از وقت معاينه آثار مرگ يا خود آن قبول مى‌فرمايد [٣]، صحيح است، ولى هيهات كه در آن وقت توبه از انسان متمشّى شود. مگر توبه لفظ است! قيام به امر توبه زحمت دارد، برگشت و عزم بر برگشت نكردن رياضات علميه و عمليه لازم دارد، و الا خود بخود انسان نادر اتفاق مى‌افتد كه در فكر توبه بيفتد يا موفق به آن شود، يا اگر شد بتواند به شرايط صحت و قبول آن، يا به شرايط كمال آن، قيام كند. چه بسا باشد كه قبل از فكر توبه يا عملى كردن آن، اجل مهلت ندهد، و انسان را با بار معاصى سنگين و ظلمت بى‌پايان گناهان از اين نشئه منتقل نمايد. آن وقت خدا مى‌داند كه به چه گرفتاريها و بدبختيها دچار مى‌شود. جبران معاصى در آن عالم، فرضا كه اهل نجات و عاقبت امرش سعادت‌

[١] «خدا بهتر از همه مكر مى‌كند.» (آل عمران- ٥٤).

[٢] پيامبر فرمود: يهرم بن آدم و يبقى معه اثنتان: الحرص و الأمل. (فرزند آدم پير مى‌شود و دو چيز با او مى‌ماند: حرص و آرزو.) خصال، ج ١، ص ٧٣، باب الاثنين، حديث ١١٢. احياء علوم الدين، ج ٤، ص ٤٣٨. «كتاب ذكر الموت و ما بعده»، «فضيلة قصر الامل».

[٣] امام صادق (ع) از پيامبر (ص) روايت كرده است كه فرمود: من تاب قبل موته بسنة، قبل اللّه توبته. ثمّ قال: إنّ السنة لكثيرة، من تاب قبل موته بشهر قبل اللّه توبته. ثمّ قال: إنّ الشهر لكثير، من تاب قبل موته بجمعة، قبل اللّه توبته. ثمّ قال: إنّ الجمعة لكثير، من تاب قبل موته بيوم، قبل اللّه توبته. ثمّ قال: إنّ يوما لكثير، من تاب قبل أن يعاين، قبل اللّه توبته. (هر كس يك سال پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را مى‌پذيرد. سپس فرمود: يك سال زياد است، هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند، خدا توبه او را مى‌پذيرد. سپس فرمود: يك ماه زياد است، هر كس يك جمعه (يك هفته) پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را مى‌پذيرد. سپس فرمود: يك جمعه (هفته) زياد است، هر كس يك روز پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را مى‌پذيرد. سپس فرمود:

يك روز زياد است، هر كس پيش از مشاهده مرگ توبه كند، خداوند توبه او را مى‌پذيرد.) اصول كافى، ج ٢، ص ٤٤٠، «كتاب ايمان و كفر»، «باب فيما اعطى اللّه عز و جل آدم وقت التوبة.»، حديث ٢. و احاديث اين باب.