فرمايد حضرت صادق، عليه السلام، كه «مؤمن بين دو خوف است: گناهى كه همانا گذشته و نداند چه معامله كند خداوند در آن، و عمرى كه باقى مانده و نداند چه كسب مى‌كند در آن از مهلكه‌ها. پس او صبح نكند مگر ترسناك، و اصلاح نكند او را مگر ترس.» و در خطبه رسول اكرم، صلّى اللّه عليه و آله، كه در حديث كافى از جناب صادق، عليه السلام، نقل مى‌نمايد، به همين مضمون وارد است‌ [١]. بالجمله، خود در كمال نقص و تقصير، و حق در كمال عظمت و جلالت و سعه رحمت و عطاست. و عبد در بين اين دو نظر هميشه در حد اعتدال خوف و رجاست. و چون اسماء جلاليه و جماليه به يك سان در قلب سالك جلوه كند، خوف و رجا رجحان بر هم پيدا نكنند.

و بعضى گفته‌اند در بعضى اوقات خوف براى انسان نافعتر است، مثل حال صحت و سلامت، تا انسان در كسب كمال و عمل صالح كوشد. و در بعضى حالات رجا بهتر است، مثل حال پيدايش امارات موت، تا انسان ملاقات كند حق را با حالتى كه محبوبتر است پيش او. [٢] و اين سخن مطابق گفته‌هاى سابق و احاديث مذكوره درست نيايد، زيرا كه رجاء محبوب نيز باعث بر عمل و كسب آخرت است، و خوف از حق هميشه محبوب و منافات با رجاء واثق ندارد.

و بعضى گفته‌اند خوف از فضايل نفسانيه و كمالات عقليه نيست در دار آخرت، و فقط آن در دار دنيا، كه دار عمل است، از امور نافعه است براى فعل عبادات و ترك معاصى و بعد از خروج از دنيا فايده‌اى ندارد، به خلاف رجا كه منقطع نشود و در دار آخرت نيز باقى است، زيرا كه بنده هر چه از رحمت خدا بيشتر نايل شود، طمعش به فضل حق افزون گردد، زيرا كه خزاين رحمت وجود حق تناهى ندارد. پس، خوف منقطع شود و رجا باقى ماند. [٣] محدّث محقق، مجلسى‌ [٤]، رحمه اللّه، فرمايد كه حق اين است كه بنده مادامى كه در دار تكليف است، لا بد است از خوف و رجا، و بعد از مشاهده امور آخرت، يكى از آنها لا بد بر ديگرى رجحان پيدا مى‌كند. [٥] نويسنده گويد آنچه ذكر كردند از غلبه خوف و رجا در عالم آخرت مطابق آنچه ذكر شد در معنى رجا درست نيايد. و بر فرض صحت، راجع به متوسطين است كه خوف و رجا آنها راجع به ثواب و عقاب است. و اما حال خواص و اوليا غير از آن است كه ذكر كرده‌اند، زيرا كه خوف و رجايى كه [از] مشاهده عظمت و جلال و

[١] اصول كافى، ج ٢، ص ٧٠ «كتاب ايمان و كفر»، «باب خوف و رجاء»، حديث ٩.

[٢] احياء علوم الدين، ج ٤، ص ١٦٣، «كتاب خوف و رجاء». اسرار الصلوة (ملكى تبريزى) ص ١٦٤- ١٦٣.

[٣] مرآة العقول، ج ٨، ص ٣٢، «كتاب ايمان و كفر»، «باب خوف و رجاء»، حديث ١. علامه مجلسى اين كلام را از بعضى نقل كرده است.

[٤] حديث ١، پاورقى ١٤.

[٥] مرآة العقول ج ٨، ص ٣٢، «كتاب ايمان و كفر»، «باب خوف و رجاء»، حديث ١.