طبيعيين و ماديين گرفته تا اهل ملل و نحل، بالفطره شطر قلوبشان متوجه به كمالى است كه نقصى ندارد و عاشق جمال و كمالى هستند كه عيب ندارد و علمى كه جهل در او نباشد و قدرت و سلطنتى كه عجز همراه آن نباشد، حياتى كه موت نداشته باشد، و بالاخره كمال مطلق معشوق همه است. تمام موجودات و عايله بشرى با زبان فصيح يكدل و يك جهت گويند ما عاشق كمال مطلق هستيم، ما حب به جمال و جلال مطلق داريم، ما طالب قدرت مطلقه و علم مطلق هستيم. آيا در جميع سلسله موجودات در عالم تصور و خيال، و در تجويزات عقليه و اعتباريه، موجودى كه كمال مطلق و جمال مطلق داشته باشد جز ذات مقدس، مبدأ عالم جلّت عظمته سراغ داريد؟ و آيا جميل على الاطلاق كه بى‌نقص باشد جز آن محبوب مطلق هست؟

اى سرگشتگان وادى حيرت و اى گمشدگان بيابان ضلالت، نه، بلكه اى پروانه‌هاى شمع جمال جميل مطلق، و اى عاشقان محبوب بى‌عيب بى‌زوال، قدرى به كتاب فطرت رجوع كنيد و صحيفه كتاب ذات خود را ورق بزنيد، ببينيد با قلم قدرت فطرت اللّهى در آن مرقوم است: وجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذي فَطَرَ السَّمواتِ وَ الأرْضَ‌ [١]. آيا فطرت اللّه الّتي فطر النّاس عليها فطرت توجه به محبوب مطلق است؟ آيا فطرت غير متبدّله- لا تبديل لخلق اللّه فطرت معرفت است؟ تا كى به خيالات باطله اين عشق خدا داد فطرى و اين وديعه الهيه را صرف اين و آن مى‌كنيد؟

اگر محبوب شما اين جمالهاى ناقص و اين كمالهاى محدود بود، چرا به وصول به آنها آتش اشتياق شما فرو ننشست و شعله شوق شما افزون گرديد؟ هان، از خواب غفلت برخيزيد و مژده دهيد و سرور كنيد كه محبوبى داريد كه زوال ندارد، معشوقى داريد كه نقصى ندارد، مطلوبى داريد بى‌عيب، منظورى داريد كه نور طلعتش اللّه نور السّموات و الأرض [٢] است، محبوبى داريد كه سعه احاطه‌اش لو دلّيتم بحبل إلى الأرضين السّفلى لهبطتم على اللّه [٣] است.

پس اين عشق فعلى شما معشوق فعلى خواهد، و نتواند اين موهوم و متخيل باشد، زيرا كه هر موهوم ناقص است و فطرت متوجه به كامل است. پس، عاشق فعلى و عشق فعلى بى‌معشوق نشود، و جز ذات كامل معشوقى نيست كه متوجه إليه فطرت باشد. پس، لازمه عشق به كامل مطلق وجود كامل مطلق است. و پيشتر معلوم شد كه احكام فطرت و لوازم آن از جميع بديهيات واضحتر و روشنتر است:

[١] «روى خود را به سوى آنكه آسمان‌ها و زمين را آفريد گردانيدم.» (انعام- ٨٠).

[٢] «خداوند نور آسمان‌ها و زمين است.» (نور- ٣٦).

[٣] «اگر با ريسمانى به ژرفناى زمين فرو فرستاده شويد، بر خداوند فرود آييد.» علم اليقين، ج ١، ص ٥٤. مقصد اوّل، باب ٣، فصل ٥.