سؤال: ١. مادیون میگویند: «محرّک انسان، جلب منافع و کسب لذت است». شهوت، پول و برتری طلبی هم جزو منافع است. انسان برای کسب لذت بیشتر، مغزش را به کار میاندازد. آنوقت وسایل تولید را کاملتر میکند. در نتیجه شرایط اقتصادی زمان تغییر میکند. در آن صورت روبنا هم- که میگویند شامل هنر، فرهنگ، مذهب، آداب و رسوم، قوانین و ...

است- عوض میشود.

٢. آقای مطهری فرمودند: باید از علم سؤال کرد که آیا بر وجود بشر فقط غریزه منفعت طلبی حکومت میکند یا چیزهای دیگری هم هست؟

روان شناسی این را خیلی طرد نمیکند و تقریباً تأیید میکند که انسان تمام کارهایش براساس منافع خودش است. در کتاب آقای دکتر سیاسی در شرح حال بعضی بیمارها میگوید: «اینها فداکاری و ایثارمی کنند، منافع خودشان را زیر پا میگذارند، خود را فدای جمع میکنند ...». ما میخندیدیم که اینها کارهای انسان کامل است، او میگوید بیمارند و آدم طبیعی را کسی میداند که منافعش را در راه مردم و اجتماع کنار نزند ...

٣. مسائل اجتماعی مسائل آماری هستند و لذا نمیشود روی یک نفر حکم صادر کرد. روان شناسان هم در مسائل روانی بر آمار تأکید میکنند.

آنها میگویند بیشتر مردم برنامه زندگیشان اینطور است که دنبال منفعت میروند و اگر از رفتارشان چیز دیگری مشاهده میشود، فقط تظاهر است؛ یعنی اگر اظهار دوستی و اخلاص بیشائبه میکنند، زیر پرده خبر دیگری است که شاید خودشان هم ندانند.

٤. مارکسیستها نمیگویند غنی از تجربیات، یک چیز استنباط میکند و فقیر چیز دیگر. آنها میگویند: طرز تفکر جامعه جبراً تابع شرایط اقتصادی است. مثلًا در دوران بردگی، طرز تفکر و اخلاقیات بردگی حکومت میکرده و در دورههای بعد چیزهای دیگر. در آن وقت میگفتند انسان خوب (برده خوب) کسی است که به مولای خود وفادار باشد، امروز جور دیگری است. آنها میگویند در رژیمی که یک طرز تولید مخصوص بر اقتصاد حکومت میکند، طرز تفکر مردم هم تابع آن است. لذا نمیگویند اقتصاد زیربناست، بلکه میگویند طرز تولید اقتصاد زیربناست. طرز تولید