اجتماعیشان وارد نیاید، برای اینکه کوچکترین تنزلی در مقامی که در اجتماع دارند نکنند، یک عمر لباس ژنده میپوشند، برای خودشان از همه نعمتهای دنیا محرومیت ایجاد میکنند، پیاده میروند، نان جو و سرکه میخورند برای اینکه جاه و مقام و عزت و احترامی که در دلها دارند حفظ بشود. آیا شما این را جزو مسائل اقتصادی میآورید؟ بله، به یک معنا مادی هست، در مقابل معنویات یعنی امور خدایی و آخرتی؛ اینها خدایی و آخرتی نیست. ولی مارکس که نمیگوید «امور مادی»، میگوید «امور اقتصادی» و اینها قطعاً جزو مسائل اقتصادی نیست. نه تنها ما، دیگران- امثال راسل- هم که به مارکس ایراد میگیرند، به همین جور چیزها ایراد میگیرند. مفهوم آنها هم از حرف مارکس این نبوده که گفته «منافع مادی»، والّا خود راسل هم بشر را موجودی مادی میداند. با اینکه خودش هم بشر را مادی میداند، ولی در عین حال نظریه مارکس را قبول ندارد چون او تکیهاش فقط روی مسائل اقتصادی است، مسائلی که جزو دارایی قرار میگیرد، مسائلی که قابل مبادله با جنس و کالای دیگر است، مسائلی که میشود با پول آنها را تهیه کرد. ولی محبوبیت و مراد بودن را نمیتوان با پول تهیه کرد، اینها دیگر جزو مسائل اقتصادی نیست؛ یعنی اینها را نمیشود با پول مبادله کرد. ممکن است انسان مقامی را با پول به دست بیاورد ولی مبادله نمیشود کرد، قابل خرید و فروش نیست.

- شک نیست که اقتصاد یا امور مادی و اینکه بشر اول میخواهد زنده باشد، سرلوحه تمام مطالب دیگر است. و باز شکی نیست که تنها ماده، محرّک بشر نیست. اکثریت بشر در درجه اول به دنبال مادیات میرود و موضوع «دانش و آزادگی و دین و مروّت- این همه را بنده درم نتوان کرد» برای عده بسیار معدودی مطرح است. افرادی مثل علی علیه السلام چند تا بیشتر نبودهاند. ولی هدف ادیان این است که به مردم نشان بدهند که اگر فقط مادیات سرلوحه و محرّک در زندگی باشد، نتیجهاش این نکبت و کشتار موجود است، اگر سعادت میخواهید راهش این است.

بیان آقای مهندس البته بیان خوبی است ولی جای یک «اما» در آن هست و آن اینکه اگر نیروی اصلی گرداننده بشر و تاریخ بشر- حتی در اکثریت- امور مادی