را به منزله روح این قانون متغیر قرار داده که خود آن قانون ثابت این قانون متغیر را تغییر میدهد نه ما، تا بشود نسخ؛ در واقع خود اسلام است که آن را عوض میکند.

مثالی عرض میکنم. اصلی در اسلام است که میگوید: طَلَبُ الْعِلْمِ فَریضَةٌ عَلی کلِّ مُسْلِمٍ [١]، حال میخواهد مُسْلِمَة دنبالش باشد یا نباشد، چون این «مسلم» معنایش مردِ مسلم نیست؛ مسلم یعنی مسلمان [٢]. در اینجا سؤالی طرح میشود که آن علمی که بر هر مسلمان واجب است چیست؟.

غزالی- که متعلق به حدود نهصد سال پیش است- در کتاب احیاء العلوم و دیگران هم [این سؤال را] طرح کرده و گفتهاند نمیتوان این را به علم خاصی محدود کرد. مطلب را اینجور بیان کردهاند- و درست هم بیان کردهاند- که ما در اسلام دو نوع علم داریم: بعضی علمها هست که نفس علم، خودش مورد تکلیف است؛ یعنی چیزی است که خودش را باید دانست، مثل علم به خدا و به اصطلاح «اعتقادات» که خودش لازم است. چنین علمی خودش واجب است. ولی علمهایی هم داریم که به اصطلاح فقها واجب تهیؤی است، تقریباً یعنی واجب مقدّمی است؛ یعنی علم مقدمه عمل است، از آن جهت واجب است که اگر مسلمانان بخواهند وظیفهشان را انجام بدهند، بدون آن علم ممکن نیست. واجب است، ولی نه واجب نفسی ذاتی، بلکه واجب نفسی تهیؤی، برای آماده شدن.

آنگاه [غزالی] اینجور میگوید: ما یک سلسله واجبات داریم که بدون تحصیل یک علم، امکان انجامش نیست. مثلًا طبابت واجب کفایی است. این از

[١] [حدیث نبوی][٢] در زبان عربی صیغه مؤنّث به زن اختصاص دارد و صیغه مذکر وقتی که کنار صیغه مؤنّث قرار بگیرد به مرد اختصاص پیدا میکند وگرنه مفهومش اعمّ است. در خود قرآن اینجور است. مثلًا میگوید:

هَلْ یسْتَوِی الَّذینَ یعْلَمونَ وَ الَّذینَ لایعْلَمونَ (زمر/ ٩). اینجا «الَّذینَ» صیغه مذکر است، ولی احدی نمیگوید «مردانی که میدانند»، بلکه میگویند «کسانی که میدانند». [یا میفرماید:] امْ نَجْعَلُ الَّذینَ امَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ کالْمُفْسِدینَ فِی الْارْضِ امْ نَجْعَلُ الْمُتَّقینَ کالْفُجّارِ (ص/ ٢٨). در هیچ مورد کسی نمیگوید که الَّذینَ امَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ یعنی مردان مؤمن، بلکه یعنی کسان مؤمن. فقها به طور کلی اینجور تعبیرات را هرگز به مرد اختصاص نمیدهند، این تعبیرات را برای اعمّ از زن و مرد میدانند. «مسلم» یعنی جنس مسلمان. مثلًا پیغمبر فرمود: الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمونَ مِنْ یدِهِ وَ لِسانِهِ مسلمان کسی است که مسلمانان دیگر از دست و زبان او در امان و به سلامت باشند. دیگرکسی نمیگوید مرد مسلمان چنین است و این سخن شامل زن مسلمان نمیشود.