در نهج البلاغه است: در جنگ صفّین امیرالمؤمنین دیدند که اصحابشان به معاویه و اصحاب معاویه و شاید به بالاتر فحش میدهند. فرمود: انّی اکرَهُ لَکمْ انْ تَکونوا سَبّابینَ [١] من خوش ندارم که شما فحّاش و سبّاب باشید، بلکه برعکس حرف خوب بزنید، سخنتان دعا باشد، بگویید: خدایا! میان ما و این دشمنانمان اصلاح کن، آنها را به راه خیر هدایت کن.

قرآن میفرماید: وَ لاتَسُبُّوا الَّذینَ یدْعونَ مِنْ دونِ اللَّهِ فَیسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیرِ عِلْمٍ. بعد میگوید: کذلِک (مثل اینکه این را به عنوان یک روحیه کلی از این مردم تشخیص میدهد)، کذلِک زَینّا لِکلِّ امَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ الی رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَینَبِّئُهُمْ بِما کانوا یعْمَلونَ [٢] اینچنین برای هر امتی کارشان را در احساسشان زیبا قرار میدهیم. حال چرا این را به خدا نسبت داده یا نداده، داستان دیگری است. ولی اساس مطلب این است که هر امتی عمل خودش را زیبا احساس میکند. هر امتی اصلًا احساس و درکشان درباره نوع کاری که آن را پسندیدهاند، با احساس و درک یک امت دیگر فرق میکند.

کاری را که اگر به یک امت دیگر عرضه بداری آن را زشت میداند، این امت آن را زیبا میداند. این خودش دلیل بر آن است که گاهی یک امت دارای نوعی احساس و درک میشود که یک امت دیگر ندارد.

آیه دیگر که آن هم خیلی عجیب است، در سوره جاثیه است.

صریح آیه قرآن است که در قیامت به انسان کتابی عرضه میشود که در اصطلاح مذهبی شایع امروز ما «نامه اعمال» میگویند. بهطور کلی قرآن دائماً این مطلب را تکرار میکند و صرف این را نمیگوید که هرچه شما میکنید ما میدانیم، بلکه میگوید هرچه هر فرد بشر انجام میدهد در کتابی ثبت میشود و هیچ کار کوچک یا بزرگی نیست مگر اینکه در آن کتاب ثبت میشود و وقتی انسان در قیامت محشور میگردد و آن کتاب را به او عرضه میدارند، حیرت میکند و میگوید: ما لِهذَا الْکتابِ لایغادِرُ صَغیرَةً وَ لا کبیرَةً الّا احْصیها [٣]. تا این مقدارش هیچ شک و تردیدی در آن نیست. حال، آن کتاب چگونه کتابی است؟ آیا واقعاً کتابی

[١] نهج البلاغه، خطبه ٢٠٤[٢] انعام/ ١٠٨[٣] کهف/ ٤٩