است از جنس کاغذ و افرادی هستند با کاغذ و قلم، و بعد آن را به دست اشخاص میدهند، بنابراین افراد باسواد میتوانند بخوانند و افراد بیسواد نمیتوانند، و به چه زبانی مینویسند؟ یا اینکه آن کتاب، بیرون از وجود خود انسان نیست و نوشتن اعمال انسان در کتاب جز این نیست که صورت هر عمل به نحوی در وجود خود انسان باقی میماند و وقتی که وجود انسان از این حالت اجمال و بساطت خارج و گویی باز میشود، تمام اعمال خودش را از اول تا آخر عمر در مقابل خودش و با خودش و توأم با خودش مجسّم میبیند. در این دنیا وقتی نگاه میکند، خودش را روی خط زمان در زمان حال میبیند و گذشته و آینده از او پنهان است ولی در قیامت یکمرتبه اوست با تمام آنچه که در همه زمانها انجام داده، خودش را با تمام زمانهای خودش و کارهایی که در زمانها کرده توأم میبیند.

عدهای اینجور استنباط میکنند، میگویند: وَ نُخْرِجُ لَهُ یوْمَ الْقِیمَةِ ... [١] «بیرون میآوریم» نشان میدهد که گویی چیزی در جایی مخفی است، آن را بیرون میآورند، و این جز آنکه از درون خود انسان بیرون کشیده میشود چیز دیگری نیست.

ولی آیا فقط هر فرد از آن جهت که یک فرد است یک کتاب و نامه دارد؟ و یا یک امت هم از آن جهت که یک امت است نامهای دارد؟.

این آیه چنین میگوید: وَ تَری کلَّ امَّةٍ جاثِیةً در روز قیامت در ابتدای کار، هر امتی را میبینی در حالی که روی زانوی خودشان تکیه کردهاند و اینجور- خلاصه- به زانو درآمدهاند و منتظرند که سرنوشتشان به دستشان داده شود. بعد میگوید: کلُّ امَّةٍ تُدْعی الی کتابِهَا الْیوْمَ تُجْزَوْنَ ما کنْتُمْ تَعْمَلونَ [٢] هر امتی به کتاب و نامه خودش خوانده میشود و به آن امت گفته میشود که به شما کیفر یا جزا داده میشود همانچه را که عمل کردید؛ یعنی جزای شما همان عمل شماست.

در این آیه هم باز ایشان تصریح میکنند که: «و یستفاد من ظاهر الآیة ان لکل امة کتاباً خاصاً بها» از این آیه ظاهر میشود که هر امت یک کتاب مخصوص به خود دارد «کما ان لکل انسان کتاباً خاصاً به» [همانطور که هر انسانی کتابی

[١] [اشاره به آیه ١٣ سوره اسراء][٢] جاثیه/ ٢٨