اصلًا خود آن آیه فواحش را که ذکر میکند، معلوم است که میخواهد علل به پایان رسیدن را ذکر کند. از آیات دیگر قرآن نیز این مطلب استفاده میشود که هر امتی پایانی دارد و آن وقتی که پایانش برسد، یک ذره تخلف نمیکند؛ نه لحظهای پیش میافتد، نه لحظهای پس؛ اینچنین قطعی و ضروری است.

در این تفسیر، در ذیل آیه قبل از این آیات که خطاب به بنی آدم میفرماید: «ای بنی آدم! شما در روی زمین زندگی میکنید و در روی زمین میمیرید و بعد، از همین زمین هم مبعوث خواهید شد» میگوید مفاد این آیه این است: «ان الامم و المجتمعات لها اعمار و آجال نظیر ما للافراد من الاعمار و الآجال» برای امتها و اقوام هم عمر و اجل است آنچنان که برای افراد هست.

آیه دیگر آیه ١٠٨ سوره انعام است. گفتیم که میگویند هر قوم هم یک نوع شعور و یک نوع احساسی دارد غیر از احساس فرد و مختصات احساسی یک فرد.

شما میبینید که هر قوم و ملتی در اثر اینکه با یکدیگر زندگی کرده و تحت تأثیر یک گونه علل (علل طبیعی و جغرافیایی، علل اجتماعی و علل نژادی) قرار گرفتهاند، طبعاً همه مردم دارای یک روحیه خاص میشوند که امروز روی روحیه ملل تکیه میشود و حتی کتابهایی هم در همین زمینهها به نام روحیه ملل نوشته میشود [١]: روحیه ملت آلمان، روحیه ملت فرانسه و غیره.

قرآن در بعضی آیات خودش مطلب را به این تعبیر بیان میکند، خطاب میکند به یک مردمی که عملشان فحاشی است و فحش میدهند. قرآن نهی میکند حتی مسلمین را، میگوید به بتها و هرچیز دیگری که مورد احترام دیگران است فحش ندهید، سبّ نکنید؛ البته نه به آن ملاکی که امروز میگویند که هر چیزی که بشر برای آن احترام قائل شد، خود به خود احترام پیدا میکند؛ اگر بتی مورد احترام بشر شد، چون بشر به آن احترام میگذارد و بشر محترم است، پس آن هم باید محترم باشد! نه، چنین اصلی از قرآن استنباط نمیشود، بلکه برعکس استنباط میشود. [قرآن این کار را نهی میکند] به خاطر توجه دادن به عکس العملش. میگوید وقتی که شما به معبود و مقدسات آنها فحش بدهید، آنها هم به مقدسات شما فحش میدهند؛

[١] [مانند کتاب روح ملتها]