مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٥ - قوانین کنترل کننده

وُجوهَکمْ وَ ایدِیکمْ الَی الْمَرافِقِ [١] خواستید نماز بخوانید، وضو بگیرید. این قانونی است در عبادت. جای دیگر میگوید: ما جَعَلَ عَلَیکمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَج [٢] و یک جا میگوید: لاضَرَرَ وَ لا ضِرارَ فِی الْاسْلامِ [٣] در اسلام ضرر و ضرار نیست. گفته ما وضو بگیریم. من اگر بخواهم آب به دستم بزنم برایم ضرر دارد. «لا ضرر» میگوید: وضو نگیر، یعنی اینجا قانون وضو را کنترل و محدود میکند. آیه دیگر میگوید: کتِبَ عَلَیکمُ الصِّیامُ کما کتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکمْ [٤]. «لاضرر» میگوید: ولی نه ضرر، یعنی آن قانون را محدود میکند به آنجا که روزه برای من ضرر نداشته باشد.

ممکن است بگویید نظر افراد در تشخیص ضرر فرق میکند. این غیر از آن است که واقعیت زمان متغیر باشد. یک وقت است که اطبا یا خود شخص درک نمیکند که روزه برای او ضرر دارد، یک روزی کس دیگری درک میکند. یک دهاتی تا وقتی که روزه او را بیهوش نکند و به تب چهل درجه گرفتار نشود فکر نمیکند برایش ضرر دارد، اما یک نفر طبیب متخصص ممکن است بگوید: آقا، این روزهای که تو امروز میگیری و هیچ دردی هم احساس نمیکنی برایت ضرر دارد. من میدانم که تو زخم معده داری، امروز که روزه بگیری دوماه دیگر اثر ضرر روزه برایت پیدا میشود. پس این روزه برای تو ضرر دارد. یک قدری تشخیصش عمیقتر و دقیقتر است. ولی به هر حال اسلام گفته اگر روزه ضرر داشته باشد [حرام است.].

این قواعد کنترل کننده (قاعده «حرج» و قاعده «ضرر» و یک سلسله قواعد دیگر) قوانین را کنترل میکند و لذا در موارد مختلف تغییر میدهد. در یک زمان ممکن است دستوری به حکم قانونِ «ضرر» یا به حکم قانون «حرج» برداشته شود.

در یک مکان در شرایط مختلف ممکن است [بعضی دستورات به حکم این قوانین] برداشته شود.

این هم عاملی است که نرمش و انعطافی در قانون اسلام ایجاد میکند و آن را با شرایط مختلف، قابل انطباق میکند. [اسلام] سرسختی نشان نمیدهد [که بگوید