استاد: بله، این را من توجه دارم. هر وقت به حرف آنها برسیم [بحث میکنیم] ولی لازمه رابطه مکانیکی این نیست که جزء، استقلال داشته باشد. اگر شما یک ابزار مربوط به اتومبیل را از اتومبیل بگیرید هیچ به درد نمیخورد.

- آنها میگویند که اگر یک پیچ را از یک ماشین جدا کنیم باز هم پیچ است.

استاد: اگر پیچی را از یک ماشین جدا کنیم دیگر به درد غیر آن ماشین نمیخورد؛ یعنی به درد غیر جای خودش نمیخورد، فقط مربوط به همان جاست. این لازمه جزئیت و عضویت است نه لازمه به اصطلاح ارگانیک بودن به معنای حیاتی بودن. آنها چون برای حیات اصالت قائل نیستند، فرق زیادی میان اینها قائل نیستند. در مسئله حیات چنین است که یک قوّه مسلط- که به یک تعبیر میتوان گفت «قوّه مرموز»- بر همه ابعاد و اجزاء [شیء ذی حیات] حکومت میکند که آن قوّه، اینها را مسخّر خود کرده و همه نیروها را در تسخیر خویش دارد. اگر ما بگوییم «ارگانیزم» مقصودمان این است. آنها به چنین چیزی معتقد نیستند. آنها همان ذی حیاتها را هم طوری تعبیر میکنند که ما آن را تعبیر مکانیکی میدانیم. ما میگوییم خود حیات نیرویی است که بر مجموع اجزاء [شیء ذی حیات] مسلط است به طوری که تمام نیروها را در جهت واحد تسخیر کرده و در جهت واحد میراند، ولی آنها به چنین چیزی اعتقاد ندارند. در باب جامعه نیز حتی دورکهیم هم اگر معتقد به «روح ملت» است مقصودش چنین چیزی است. منتها چون میگوید فرد وجود ندارد، میخواهد بگوید در واقع یک فرهنگ وجود دارد که افراد تجلیگاه آن فرهنگ هستند و نه چیزی بیشتر؛ آن فرهنگ است که دارد کار میکند و افراد ابزار هستند برای آن فرهنگ. ولی مارکسیسم هرگز به این شکل قائل نیست، و الّا آن را من توجه دارم. البته این را هم توجه داشته باشید که بعدها در اثر ایرادهای زیادی که بر فلسفهشان وارد شده، در مقام توجیه برآمدهاند و حرفهایی میزنند که برخلاف اصول مسلّم مارکسیسم است، مثل حرفهایی که اریک فروم میزند که اخیراً میخواهد مارکسیسم را اصلاح کند، یعنی بکلی آن را از جنبههای مادی خارج کند و یک جنبه