چگونه است که از انسان کاملتر است. کما اینکه اگر ما در مراحل قبلی هم بودیم نمیتوانستیم مراحل بعد را مشخص کنیم که چیست، ولو اینکه بهطور مبهم فکر میکردیم که به نوع کاملتری منتهی میشود. البته در مورد انسان، اینها حتی به نحو مبهمش هم برایشان تردید است که آیا واقعاً انسان به نوعی عالیتر از خودش از نظر زیستی متبدل خواهد شد یا از نظر زیستی، دیگر انسان به آخرین مرحله رسیده و اگر تکاملی باشد تکامل تاریخی است نه تکامل زیستی.

چون بحث در تکامل تاریخی است، در این بحثی که تحت عنوان «افق رو به گسترش» باز کرده در واقع میخواهد بهطور مبهم جهت تکامل تاریخی بشر نسبت به آینده را نشان بدهد. در بحث پیش بحث راجع به گذشته بود که آیا پیشرفت کردهایم یا نکردهایم؟ بعضی گفتند نه، بعضی گفتند آری. حال نسبت به آینده بحث میکند. بحث گذشته درباره گذشته بود که آیا انسان نسبت به گذشته از نظر تاریخی متکامل شده یا نه؟ این بحث راجع به آینده است که چه در گذشته متکامل شده باشد و چه نشده باشد آیا در آینده متکامل خواهد شد یا نه؟ اگر یادتان باشد قبلًا گفتیم که ما باید ببینیم با چه معیاری میگوییم «پیشرفت». ممکن است معیار، قدرت باشد؛ یعنی انسان در آینده قدرتش بر آنچه که اکنون دارد افزایش پیدا خواهد کرد. مقصود از قدرت، میزان تسلط انسان بر طبیعت است که در این جهت علوم طبیعی و ریاضی به او کمک میکند و هرچه بیشتر او را بر طبیعت مسلط میکند، و این قدرت مربوط به رابطه انسان با طبیعت میشود که این رابطه در جهت قدرت تکامل پیدا میکند. رابطه انسان با طبیعت در جهت قدرت انسان و تسلط او بر طبیعت و در جهت آگاهی او از طبیعت تکامل یافته است و پیش بینی میشود که در آینده نیز تکامل یابد. این یک مسئله که نویسنده در اینجا به این جهت هیچ توجهی نکرده است.

مسئله دیگر «آزادی» است؛ یعنی جهت دیگر تکامل (ما میخواهیم جهت تکامل را نشان بدهیم، میخواهیم جهت یابی کنیم) آزادی است، بدین معنی که انسان در آینده به سوی آزادی بیشتری خواهد شتافت، و آزادی هم در دو قسمت خلاصه میشود (بلکه گفتیم در سه جهت خلاصه میشود): یکی آزادی انسان از اسارت طبیعت. مثلًا ما محکوم زمین هستیم و به یک معنا در زندان زمین محبوس