فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٢ - آیا تاریخ هدف دارد؟

مورخی که شما میبینید خودش یک پدیده اجتماعی است و صد درصد ساخته شده اجتماع است و قضاوتش محکوم به وضع اجتماعی اوست.

- این نظریه را از روی اصلش رد نمیکنیم، از روی عوارضش رد میکنیم، مثلًا با بحث شخصیت و بحث حقیقت و ...استاد: اولًا که نظریه اینها دلیل ندارد. دلیلهای دیگر هم ما داریم که اصل نظریه را- که فرد یک امر انتزاعی است و تمام شخصیت فرد را جامعه میدهد- رد میکنیم. این برمیگردد به آن نظر که قسمتی از شخصیت انسان، فطری است [١] و قسمت دیگر پدیده اجتماعی است. یک بحث عالی است.

- یک مثالی آقای جعفری میزدند راجع به فرد و اجتماع. میگفتند فرد را ما میتوانیم مانند بذری در نظر بگیریم که در زمین کاشته میشود، و اجتماع را مانند باغبانی که آن را آبیاری میکند و پرورش میدهد. مثلًا تخم لوبیا نمیتواند چیز دیگری بدهد.

استاد: درست است، این همان قول به فطرت است. حرف درستی است، به این معنا که یک وقت هست که نسبت فرد و اجتماع را به منزله انسانی که لباس به تنش میکنند [در نظر میگیریم.] او پیکرهای است که شما هر لباسی به تنش بکنید همان لباس را میپذیرد، یعنی در اینجا بدن نمیخواهد تبدیل به لباس بشود [بلکه میخواهد آن را بپذیرد.] اگر بدن بخواهد تبدیل به لباس بشود یک راه معین دارد.