فردی که در آنجا نشسته یک زبان میداند، یک سلسله افکار دارد، یک سلسله قضاوتها دارد، یک سلسله احساسات دارد، اگر اینها را از او بگیرید) چه باقی میماند؟ فقط یک تن باقی میماند، یعنی یک جسم و یک اندام. شک ندارد که این جسم و اندام مخلوق طبیعت است نه جامعه، ولی شخصیت فرد (یعنی اینکه این شخص الآن یک «منِ» خاص و یک شخصیت خاص دارد) یک پدیده اجتماعی است. شخصیت فرد پدیده اجتماعی است، یعنی ساخته جامعه است.بنابراین، نظر دوم این است که جامعه فرد را میسازد ولی در عین حال- به قول نویسنده- حسابی نظیر قصه مرغ و تخم مرغ در کار است که آیا مرغ از تخم مرغ است یا تخم مرغ از مرغ؟

جواب این است: هر دو، مرغ از آن تخم مرغ است و آن تخم مرغ دیگر از این مرغ. یعنی باید گفت جامعه فرد را میسازد، منتها فرد نیز به اعتبار شخصیت اجتماعیاش جامعه را میسازد زیرا افراد دیگر را میسازد که از افراد دیگر جامعه تشکیل میشود.

ترکیب جامعه از افراد، حقیقی است یا اعتباری؟

میگوید آیا فرد جامعه را میسازد یا جامعه فرد را میسازد؟ این بحث، بحث خوبی است که در کتب جامعه شناسی هم آن را طرح کردهاند. ما زمانی خودمان در انجمن پزشکان و مهندسین مسئلهای را طرح کردیم، بعد اتفاقاً دیدم که جامعه شناسان غربی هم تقریباً به همین شکل قضیه را طرح کردهاند. ما با زبان فلسفی خودمان به این شکل طرح میکنیم: آیا ترکیب جامعه از افراد یک ترکیب حقیقی است یا یک ترکیب اعتباری؟ ترکیب حقیقی آنجاست که عناصری طبیعی در یکدیگر اثر بگذارند و یک نوع فعل و انفعال بینشان صورت بگیرد و بعد یک حالت جدید به وجود بیاید که به آن بگوییم مرکب، مثل همه ترکیباتی که در طبیعت به وجود میآید. مثلًا آب یک مرکب حقیقی است که از ترکیب دو عنصر سادهتر [به وجود آمده است.] این دو عنصر ساده وقتی با یکدیگر تلاقی میکنند، در یکدیگر نوعی اثر میگذارند، فعل و انفعالی صورت میگیرد و از این فعل و انفعال یک پدیده جدید به نام «آب» به وجود میآید که واقعاً پدیده جدید است. این را میگوییم مرکب حقیقی.