مختلف كه براى امكان برشمرده شد، و معانى ديگر كه چندان نيازى به ذكر آن نيست، تنها امكان عامّ و امكان خاصّ از جهات قضيّه است. يعنى جهت قضيّه تواند بود كه ممكن به امكان عامّ باشد، يا ممكن به امكان خاصّ. و البته اگر ممكن به امكان خاصّ باشد، ممكن عامّ هم هست.

*** از بين قضاياى موجّهه كه ذكر آن گذشت، شش قضيه ضروريّه، و دو دائمه، و ممكنه عامّه از قضاياى بسيط هستند. و مراد از موجّهات بسيطه كه بسائط هم ناميده مى‌شوند موجّهاتى است كه معنى آنها ايجاب تنها باشد يا سلب تنها. ايجاب تنها مانند «هر انسانى ضرورة حيوان است» و سلب تنها مانند «هيچ انسانى بالضّروره جماد نيست».

مركّبات يا موجّهات مركّبه- برخلاف موجّهات بسيطه يا بسائط كه تنها متضمّن يك ايجاب يا يك سلب است، موجّهات مركّبه يا مركّبات در معنى مركّب از ايجاب و سلب است. يعنى متضمّن دو حكم (يكى ايجابى و ديگرى سلبى) است. مثلا در قضيّه «هر انسانى به امكان خاصّ كاتب است»، اگرچه لفظش مركّب از ايجاب و سلب نيست. اما معنيش مركّب از دو ممكنه عامّه است (يكى سلبى و ديگرى ايجابى).

چه معنى آن اين است كه ايجاب كتابت براى انسان ضرورى نيست. چنانكه سلب كتابت هم ضرورى نيست. و خلاصه معنيش اين است كه «انسان ممكن است كاتب باشد» و «ممكن است كاتب نباشد».

بنابراين قضيه ممكن خاصّ از موجّهات مركّب است.

پس قضيه مركّبه در حقيقت و معنى مركب از سلب و ايجاب است. خواه در لفظ هم مركب از ايجاب و سلب باشد، خواه نباشد.

در قضيّه «كلّ انسان كاتب بالامكان الخاص» كه هم‌اكنون ذكر شد، لفظ مركب از ايجاب و سلب نيست. اما مثلا در قضيّه «كلّ انسان ضاحك بالفعل لا دائما» لفظ مركب از ايجاب و سلب است. موجبه‌اش «كل انسان ضاحك بالفعل» است و سالبه‌اش كه مستفاد از «لا دائما» است اين است كه «لا شى‌ء من الانسان بضاحك بالفعل». و به تعبير ساده‌تر مراد اين است كه هر انسانى گاهى بالفعل خندان است و گاهى نيست.

بهرحال هر قضيّه موجّهه مركبه، مشتمل بر دو حكم است كه به ايجاب و سلب مختلف هستند. و مناط ايجاب و سلب جزء اوّل است كه اصل قضيّه است.

اينكه گفته مى‌شود كه قضاياى مركّبه، مركب از دو حكم است، بايد توجه داشت‌