حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٠٣ - ترجمه و نقد مقاله «حدیث شیعه»

احادیث شیعه غالباً به ‌وسیله شیوخی انتقال می‌یافت که با تکیه‌ بر حافظه خود و یا منابع مکتوب، به شاگردانشان املا می‌کردند. این آثار که با عنوان «أمالی» (دیکته‌ها) شناخته می‌شد، توسط علمای شیعه بسیار معتبر ارزیابی می‌شد؛ مخصوصاً هنگامی ‌که شیخ از افراد صاحب‌نام بود. أمالی معمولاً در جلسه‌هایی (مجالس) پی‌درپی دیکته می‌شد؛ بدین ‌جهت ممکن است، بعضی ‌اوقات به این آثار با هر یک از دو عنوان «أمالی» یا «مجالس» اشاره شود. کتاب‌هایی از این‌ دست، بیشتر از عالمان برجسته قرن چهارم / دهم و پنجم / یازدهم از جمله ابن‌بابویه، مفید، شریف مرتضی و ابوجعفر طوسی نشئت گرفته است. اخبار موجود در أمالی دسته‌بندی نشده‌اند و به موضوعات مختلف تاریخی، اعتقادی و فقهی مرتبطند.

یک شاخه ویژه از ادبیات شیعه، معمولاً با اتکا به اخبار مرتبط، به توصیف
دلایل (علل) احکام و اعتقادات مختلف می‌پردازد. کتاب المحاسن ابوجعفر احمد
بن محمد بن خالد برقی (م. ٨٨٧/٢٧٤) که عمدتاً مبتنی بر اخباری در زمینه آداب است، شامل بخش ویژه‌ای در ارتباط با علل است. بیشتر محتواهای ارزش‌مند مرتبط با عقاید شیعه [نیز] در علل الشرایع ابن‌بابویه نگه‌داری شده است. ابن‌بابویه هم‌چنین مؤلف معانی الاخبار است که در آن معانی احادیث مشکل و کلمات و اصطلاحات مبهم توضیح داده شده است.

برای تکمیل این مرور کوتاه بر ادبیات حدیثی کهن شیعه باید تأکید کرد که بیشتر محتواهای مهم دوره متقدمان در آثار دائره‌المعارفی عالمان متأخر شیعه حفظ شده که عمدتاً در قرن‌های هفتم / سیزدهم و هشتم / چهاردهم و مجدداً در دوره صفویه، گسترش یافت. از جمله پرکارترین این نویسندگان، ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب (م. ١١٥٢/٥٨٨) مجموعه‌ای از احادیث فضایل علی٧ و فرزندانش را با عنوان مناقب علی بن ابی‌طالب نوشت، و علی بن موسی بن طاووس (م. ١٢٦٦/٦٦٤) و حسن بن یوسف بن مطهر حلی (م. ١٣٢٥/٧٢٦) هر دو به‌ تفصیل درباره حدیث، کلام و تاریخ، کتاب نوشتند. مشهورترین محصول دوره صفویه، [کتاب] گسترده بحارالانوار از محمدباقر بن محمدتقی مجلسی (م. ١٧٠٠/١١١٠) است که گنجینه بی‌نظیری از اطلاعات ارزش‌مند در زمینه تاریخ، اعتقادات و حدیث شیعه است. مجلسی از طیف وسیعی از منابع شیعی استفاده می‌کند؛ با وسواس منبع هر یک از گزارش‌هایش را نقل می‌کند و نقل‌های او