حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٤٢

البته ایشان گاهی از کتب لغت نیز مطالبی نقل کرده است که در بیشتر موارد از قاموس اللغه فیروزآبادی[٥٠٦]، صحاح جوهری[٥٠٧] و النهایه ابن‌اثیر[٥٠٨] کمک می‌گیرد. هم‌چنین از بیانات فقها نیز در شرح واژه‌ها استفاده کرده است.[٥٠٩]

ب) تبیین مراد متکلم از لفظ مشترک

آنچه در شرح واژه‌ها گذشت، مربوط به فهم موضوع‌ له الفاظ بود، اما آنچه در الفاظ مشترک بحث می‌شود مستقیماً درباره فهم مراد متکلم است؛ یعنی هنگامی که لفظی دو یا چند معنای مشترک داشته باشد.

برای پی بردن به این‌که اراده متکلم به کدام یک از این معانی تعلق گرفته یا نیاز
به قرینه خاصه است و یا این‌که یکی از آن‌ها بیشتر از بقیه استعمال شود و ذهن به آن معنا انصراف پیدا کند. توجه به این مهم می‌تواند تأثیر بسیاری در فهم احادیث داشته باشد؛ برای مثال، در فقه بحثی مربوط به کیفیت تیمم مطرح است. صاحب جواهر
در این باره می‌نویسد[٥١٠]:

مشهور فقها می‌گویند: اگر تیممِ بدل از وضو ‌باشد، یک بار زدنِ دست بر زمین، مجزی است و اگر بدل از غسل باشد، دو بار واجب است.[٥١١]

دلیل مشهور، صحیحه زراره ذیل است: «قلت له: کیف التیمم؟ قال٧: هو ضرب واحد للوضوء و الغسل من الجنابه تضرب بیدیک مرتین، ثم تنفضهما نفضة للوجه و مرة للیدین»[٥١٢]؛

به این تقریب که جمله «و الغسل من الجنابه...» جمله مستأنفه است، چون در غیر این صورت، اضطراب در حدیث پدید آمده و صدر و ذیل حدیث باهم تعارض پیدا می‌کنند؛ از آن‌جا که اگر غسل عطف بر وضو شده باشد و جمله مستأنفه نباشد، صدر حدیث دالّ بر وجوب ضرب واحد است و ذیل روایت دلالت بر وجوب دومرتبه از ضرب می‌کند.


[٥٠٦]. همان، ج۳، ص‌۶۳ و ‌۱۱۹؛ ج۴، ص‌۳؛ ج۷، ص‌۸۴.

[٥٠٧]. همان، ج۱، ص‌۳۸۷؛ ج۶، ص‌۲۳۶؛ ج۱۰، ص‌۱۷۲.

[٥٠٨]. همان، ج۱، ص‌۵۸؛ ج۶، ص‌۴۳۴.

[٥٠٩]. همان، ج۱، ص‌۳۷۴؛ ج۶، ص‌۲۳۶.

[٥١٠]. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج۵، ص۲۰۷.

[٥١١]. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج۵، ص۲۰۷.

[٥١٢]. تهذیب الأحکام، ج۱، ص۲۱۰.