امامت اهل‌بیت: نیست، مورد تضعیف قرار نگرفته است. در علم درایه نیز روایات راویانی که ضمن داشتن انحراف عقیده، در سخنانشان قابل ‌اعتمادند، موثق نامیده شده‌ و از دایره روایات ضعیف خارج شده است. شیخ طوسی نیز در رجال خود، به اسامی ٤٦٧ نفر از صحابه ناقل روایت از آن حضرت اشاره کرده و ایشان را به جرم صحابه بودن از دایره راویان خارج نکرده است.

٢. اشتمال بصائر الدرجات بر محتوای صحیفه علی٧

مشخص نیست کلبرگ شامل بودن کتاب بصائر الدرجات بر صحیفه علی٧ را از چه منبعی نقل می‌کند. با توجه به این‌که روایات بصائر الدرجات مسند بوده و هر یک از احادیث آن از طریق خاص خود نقل شده‌اند، ادعای استنساخ این اثر از صحیفه املاشده توسط پیامبر٦ بر امیرالمؤمنین٧ را قابل‌ قبول نمی‌کند؛ مگر این‌که در جایی ادعا شده باشد مضامین این کتاب در کتاب امیرالمؤمنین٧ وجود داشته که این هم یک فرضیه بوده و جز در احادیثی که به این موضوع تصریح کرده‌اند، قابل‌ پذیرش نیست.

٣. عدم وجود اصول و روضه کافی در زمره کتب اربعه

کلام کلبرگ در احصای کتب اربعه، موهم آن است که وی فقط فروع کافی را جزء کتب اربعه می‌داند؛ حال آن‌که مجموعه کتاب الکافی جزء کتب اربعه به شمار می‌رود.[٣٩٤] حتی از نظر مؤلفانی از قبیل فیض کاشانی، یکی از مزایای کتاب الکافی در میان سایر کتب اربعه، اشتمال آن بر مباحث غیرفقهی است، که مقصود بخش‌های اصول و روضه کافی است.‌[٣٩٥] شاید کلام کلبرگ ناشی از آن باشد که وی در این بخش در صدد ذکر کتب فقهی بوده و تنها به ذکر بخش فقهی الکافی اشاره کرده است.

نتیجه‌گیری

مقاله «حدیث شیعه» از اتان کلبرگ، گزارشی مختصر و نسبتاً جامع از وضعیت حدیث شیعه در سده‌های آغازین تاریخ اسلام است که برخلاف بسیاری از آثار مستشرقان و به دلیل تخصص کلبرگ در تاریخ حدیث شیعه، نگاه واقع‌بینانه‌تری بر آن حاکم است. این مسئله علاوه بر ابعاد و جزئیات دقیق و فراوان موجود در مقاله، در نوع

[٣٩٤]. کتب اربعه حدیث شیعه، ص١٧٤.

[٣٩٥]. الوافی، ج ١، ص١٥.