حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٠٢ - ترجمه و نقد مقاله «حدیث شیعه»
ضد سنی جدی سرشار است؛ به دلیل ویژگی اساساً جدلی، به سختی به مشکلات زبانی توجه شده است، و بسیاری از قسمتهای قرآنی مشکل را کلاً نادیده میگیرد. قمی تفسیر خود را منحصراً بر اساس بیانات منسوب به امام ششم، جعفر صادق٧ بنا نهاده است. اولین راوی تفسیر قمی، ابوالفضل العباس بن محمد بن قاسم، اخباری از تفسیر ابوالجارود را به این اثر ملحق کرده است؛ مقصود تفسیر قرآنی است که ابوالجارود زیاد بن منذر از امام پنجم نقل کرده است.
تفسیر دیگری که عمدتاً بر پایه اخبار شیعه بنا شده، از عالم سمرقندی، ابوالنضر محمد بن مسعود بن محمد عیاشی سلمی (م. ٩٣٢/٣٣٠) است که پیش از پیوستن به شیعه، نویسندهای پرکار در اهل سنت بود. آنچه از تفسیر عیاشی باقی مانده، تنها هجده سوره آغازین است. ممکن است این اثر هرگز تکمیل نشده باشد. بسیاری از احادیث این کتاب در اصول کافی کلینی نیز مشاهده میشود.
تفاسیر قرآنی متأخر شیعه، بیشتر به مسائل حقوقی و زبانشناسی و مشکلات اعتقادی میپردازد؛ هرچند حدیث، هنوز هم جایگاه برجستهای در آنها دارد. دو تفسیر مشهور از این دست، التبیان فی تفسیر القرآن از ابوجعفر طوسی و [تفسیر] معتبر مجمعالبیان فی تفسیر القرآن از فضل بن حسن طبرسی (م. ١١٥٣/٥٤٨) است.
بر اساس گزارشها، اخبار فقهی شیعه از زمانهای بسیار آغازین موجود بوده است. در حقیقت، نویسندگان شیعه ادعا دارند که کتاب گمشده السنن و الاحکام و القضایا که از نظر ایشان قدیمیترین اثر فقهی شیعه است، توسط یکی از اصحاب به نام ابراهیم ابورافع نگاشته شده، که در دوره امامت علی٧ درگذشته است. اخبار فقهی در اصول اربعمائه نیز یافت میشد. در دوران آلبویه، این قبیل اخبار در کتابهای مفصلی گنجانده شد که مهمترین آنها بعدها با عنوان «کتب اربعه» شناخته شد. این کتابها عبارتند از: فروع کافی کلینی که ادامه اصول کافی وی است؛ من لا یحضره الفقیه ابنبابویه؛ تهذیب الاحکام و الاستبصار ابوجعفر طوسی. این کتابها در ساختار خود از این نظر که تمام اخبار مرتبط با یک موضوع خاص را تحت یک عنوان دستهبندی میکنند، به آثار مصنف اهل تسنن شباهت دارند. نویسندگان نسلهای متأخر، اخبار موجود در کتب اربعه را گردآوری کرده و شرح دادهاند. یکی از این مجموعهها، که احتمالاً امروزه مشهورترین باشد، وسائل الشیعه الی احادیث الشریعه از محمد بن حسن بن حر عاملی (م. ١٦٩٣/١٠٤٣) است.