مهم ترين مسئله در اين بخش ، شناخت اسباب و عوامل ذكر و عوامل تداوم آن در زندگى است . آنچه با الهام از قرآن و احاديث اسلامى در تبيين اين مسئله مى توان گفت ، اين است كه مهم ترين عوامل ياد خدا و تداوم آن ، از اين قرارند :

١ . پيكار با موانع ياد خدا

نخستين اقدام لازم براى تحصيل ذكر و تداوم آن ، آفت زدايى از ذِكر و مبارزه با موانع ياد خداست . بر پايه ره نمودهاى قرآن و احاديث اسلامى ، هر كارى كه قدرت تعقّل را در انسان ضعيف و ناكارآمد مى كند (مانند : دنياپرستى ، شرابخوارى ، قماربازى ، سرگرمى هاى نامشروع ، آرزوى دراز و پُرخورى) ، موجب سلطه يافتن شيطان بر مجارى ادراكى انسان و مانع از ياد خدا بودن است . [٢]

٢ . تقويت خداشناسى

پس از آفت زدايى از ذكر ، هر اقدامى كه به تقويت بنيه خداشناسى انسان بينجامد ، به تداوم ياد او كمك مى كند ؛ زيرا خداوند متعال ، كمال و جمال مطلق است . از اين رو ، هر چه بر معرفت انسان نسبت به او افزوده شود ، بر محبّتش افزوده مى گردد و هر چه او را بيشتر دوست داشته باشد ، بيشتر به ياد اوست : مَن أحَبَّ شَيئا لَهِجَ بِذِكرِهِ . [٣] هر كس چيزى را دوست داشته باشد ، مشتاق ياد اوست .

[١] ر . ك : ص ١٢٣ (هفت گونه ياد كردن) .[٢] در بعضى نسخه ها به جاى «ذكر صارف» ، «ذكر صادق» آمده است و شارح مصباح الشريعة (عبد الرزّاق گيلانى) ، در مقام تبيين فرق ذكر خالص و ذكر صادق ، چنين گفته است : «ذكر الهى بر دو قِسم است : يكى ذكرِ خالص [ است ] كه به هيچ نحو ، مشوب به اَغراض نباشد ، نه دنيوى و نه اخروى و چنان كه به نطقِ ظاهر ، به ذكرِ او متنطّق است ، به نطقِ باطن هم به اوامر و نواهىِ او مُذعن و به عظمت و بزرگوارىِ او معتقد باشد . دوم ، ذكرِ صادق است . ذكر صادق ، آن است كه ذاكر ، خدا را به هر صفتى كه ذكر مى كند ، به مقتضاى او عمل كند ، مثل آن كه هر گاه ذكرش «يا كافِىَ المُهِمّات» باشد ، در هيچ مهمّى از مهمّات ، رجوع به غيرِ او نكند و كفايتِ كارهاىِ خود را به او وا گذارد ؛ و همچنين ساير اسما» (مصباح الشريعة : ص ٥٠) .[٣] ر . ك : ص ١٢٣ (ياد كردن خالص و ياد كردن صارف) .[٤] ر . ك : ص ١٢١ (ياد كردن زبانى ، ياد كردن در ...) .[٥] ر . ك : ص ١٢٩ (ياد كردن آشكار) .[٦] ر . ك : ص ١٢٥ (ياد كردن نهانى) .[٧] ر . ك : ص ١٤٣ (آفت هاى ياد خدا) .[٨] ر . ك : ص ١٣٤ ح ٢١٤ .[٩] ر . ك : ص ١٩٨ ح ٣٢٧ .[١٠] الأمالى ، صدوق : ص ٤٣٨ ح ٥٧٧ ، بحار الأنوار : ج ١٣ ص ٣٢٩ . نيز ، ر. ك : أعلام الدين : ص ٢٦٣ ، إرشاد القلوب: ص ٩٣ ، عيون الأخبار ، ابن قتيبه : ج ٢ ص ٣٠٠ .