دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٢٧

تیپوسُلْطان، فتح‌علی‌خان بهادر (مق‌ ذیقعدۀ ١٢١٣/ مۀ ‌١٧٩٩)، نیز مشهور به تیپوصاحب و ببرمیسور، واپسین حکمران مسلمان میسور در جنوب هند. پدرش تیپو حیدر علی‌خان بهادر (حک‌ ١١٧٥-١١٩٦ق/١٧٦١-١٧٨٢م) مؤسس نخستین حکومت مسلمان در ساحل مالابار در جنوب هند، و مادرش دختر نورمعین‌الدین، از خانواده‌ای محترم بود (هاردی، ١٧؛ استوارت، ٢٦١). او در شهر سرینگاپاتام مرکز حکومت میسور به دنیا آمد. در کتابی که غلام محمد، پسر تیپو، آن را تصحیح و بازبینی کرده، تاریخ تولد وی، ١١٥٣ق/١٧٤٠م ذکر شده است (نک‌ : همانجا؛ قس: بستانی، ٦/٢٨٢؛ EI٢؛ بریتانیکا، XI/٧٩٢؛ مانسینگه، ٤١٦؛ «فرهنگ...٢»، XI/٢٧٣).
تیپو در نوجوانی آموزشهای نظامی را از افسران فرانسوی که در خدمت پدرش بودند، فراگرفت (بریتانیکا، استوارت، همانجاها). نخستین تجربۀ نظامی او، فرماندهی سواره‌نظام در جنگ با مراتهه‌ها در ناحیۀ کرناتک در ١١٨١ق/١٧٦٧م بود (استوارت، ٢٦٢). در فاصلۀ سالهای ١١٨٩-١١٩٣ق/١٧٧٥-١٧٧٩م که دولت میسور درگیر جنگ با مراتهه‌ها بود، تیپو تجارب نظامی، سیاسی و فرماندهی گرانبهایی کسب کرد (همانجا).
در ژوئیۀ ١٧٨٠، حیدرعلی خان با ارتش خود به ناحیۀ کرناتک حمله کرد و با نیروهای انگلیسی وارد نبردی شد که
٤سال به درازا کشید. تیپوسلطان که در این لشکرکشی از فرماندهان مهم سپاه پدر بود، آرکوت را فتح کرد (همو، ٢٦٣). در ادامۀ این نبردها، وی نیروهای انگلیسی را به فرماندهی سرهنگ برِیت‌وِیْت در ساحل رودخانۀ کلِرون به سختی شکست داد (١٨فوریۀ ١٧٨٢) و مَنگلور را فتح‌کرد (همانجا؛ بنرجی،١٩١).
چند ماه بعد انگلیسیها با مراتهه‌ها به صلح رسیدند و بخشی از قوای خود را که درگیر جنگ با آنان بود، به مقابله با نیروهای تیپوسلطان فرستادند. هم‌زمانْ نیروی قابل توجهی نیز


از بمبئی به یاری انگلیسیان آمد (همانجا). با این حال، تیپو به جنگ با نیروهای انگلیسی در چند جبهه ادامه داد و به پیروزیهایی دست یافت؛ اما با دریافت خبر درگذشت پدرش (١١ سپتامبر ١٧٨٢) به سرینگاپاتام رفت و جانشین پدر شد (همانجا؛ کرمانی،٢,٣ ). تیپو سلطان تا دوسال دیگر نیز به جنگ با سپاهیان انگلیسی و متحدان محلی آنها ادامه داد و به فتوحاتی دست یافت، لیکن با رسیدن قوای کمکی انگلیسی و تأخیر کمک نظامیان فرانسوی تحت فرمان ژنرال دو بوسی١ احتمالاً به سبب انعقاد قرارداد صلح ورسای میان فرانسه و انگلستان (١١٩٧ق/١٧٨٣م)، ناچار شد در ١٧٨٤م قرارداد صلح منگلور را با انگلیسیها امضا کند (پاول پرایس، ٤٦٣؛ کولکه، ٢٢٠؛ دنبار، II/٣٨٧؛ «فرهنگ»، XVIII/١٨٢).
در فترت صلح، تیپو‌سلطان به تعلیم و تجهیز ارتش خود پرداخت، و چون میان نظام حیدرآباد و مراتهه‌ها اتحادی برضد وی پدید آمد، به قلمرو آنان حمله کرد و به پیروزیهایی رسید (١١٩٩ق/١٧٨٥م)، اما از آنجا که احتمال می‌داد میان آنها و انگلیسیها اتحادی روی دهد، در حرکت سیاسی ماهرانه‌ای، با مراتهه‌ها و نظام ‌حیدرآباد قرارداد صلحی منعقد کرد (١٢٠١ق/ ١٧٨٧م) و نواحی اشغال شده را به آنان بازگرداند (بنرجی، ١٩٤؛ لایل، ٢٢٠).
حملۀ تیپو سلطان به تراوانکور که راجۀ آن از متحدان انگلیسیها بود،انگیزۀ جنگ بزرگ دیگری در میسور شد (١٢٠٤-١٢٠٦ق/١٧٩٠-١٧٩٢م). این جنگ که در آن مراتهه‌ها و نظام حیدرآباد در کنار نیروهای انگلیسی با تیپوسلطان می‌جنگیدند (خان‌زمان‌خان، ٨٨؛ کولکه، ٢٣٠؛ لایل، ٢٢٠, ٢٢٢)، دو سال به درازا کشید (نک‌ ‌: کرمانی، ٧٣-٩٠) و سرانجام با شکست سنگین تیپو سلطان به پایان رسید (٢٣ فوریۀ ١٧٩٢). در نتیجۀ این شکست، تیپوسلطان نیمی از قلمرو خود را به انگلیسیها واگذار کرد و متعهد شد که طی ١٢ ماه ٣کرور و ٣٠ لک (٣٣ میلیون) روپیه به عنوان غرامت جنگی به انگلیسیها بپردازد؛ و نیز دو پسرش را به عنوان گروگان و تضمین پرداخت غرامت در اختیار انگلیسیها بگذارد (همو، ١٠٤؛ دنبار، II/٤٠٠؛ لایل، ٢٢٣؛ مانسینگه، ٤١٧ ؛ «فرهنگ»، همانجا؛ استوارت، ٢٩٠). اگرچه تیپو با پرداخت این غرامت در موعد مقرر، دو پسرش را آزاد کرد، اما با پیروزی انگلستان، ارتباط میسور با دریا قطع شد و جادۀ اصلی مدرس به سرینگاپاتام به دست نیروهای انگلیسی افتاد و در حقیقت، سلطۀ انگلستان بر جنوب هند از این زمان آغاز شد (یاپ، ١٥٥؛ کولکه، ٢٢١).
تیپوسلطان پس از این شکست، کوشید تا یاری رهبران محلی هند و دولتهای دیگر را برای مقابله با انگلیسیها جلب کند. نمایندگان ‌وی ‌با ‌مراتهه‌ها، زمان‌شاه، پادشاه‌ ضدانگلیسیِ ‌افغانستان، پادشاه ‌ایران، و دولت‌ فرانسـه ــ رقیب‌ انگلستان در اروپا‌ و مستعمرات ــ به مذاکره پرداختند (نک‌ : ادامۀ مقاله). این فعالیتها، به‌ویژه ارتباطات تیپو با دولت انقلابی فرانسه از چشم مأموران انگلیسی پوشیده نبود و نگرانی انگلستان و عزم جدی آن دولت را برای یکسره کردن کار تیپو بر می‌انگیخت (نک‌ : استوارت، ٢٩٨؛ نیز کرمانی،١١٩, ١٢٠).
فرماندار جدید انگلستان در هند، ژنرال لرد مورنینگتن
ــ مارکوئیس ولزی بعدی ــ و برادرش سرهنگ آرثر ولزلی، در ١٢١٤ق/١٧٩٩م، حملات گسترده‌ای را بر ضد تیپو سلطان سازمان دادند (کولکه، همانجا؛ «ببر...٢»، ٦؛ کرمانی، ١٢٠؛ لایل، ٢٣٩؛ «فرهنگ»، XVIII/١٨٣). این نبردها که چندان به درازا نکشید، به شکست تیپو سلطان و عقب‌نشینی او به سرینگاپاتام انجامید. سپاهیان انگلیسی به فرماندهی ژنرال هریس پس از نبردی سخت، وارد شهر شدند و به قصر تیپوسلطان حمله کردند و پس از اشغال شهر و کاخ سلطنتی، در جست‌وجوی تیپوسلطان برآمدند، اما در ٤ مۀ ١٧٩٩، جسد بی‌جان و گلوله‌خوردۀ او را در یکی‌ از اتاقهای کاخ یافتند (استوارت، ٣٠٩؛ کرمانی، ‌١٢٨؛ پاول پرایس، ٤٨٥-٤٨٦؛ مانسینگه، همانجا). جنازۀ تیپوسلطان با احترام و تشریفات خاص مذهبی و با حضور بزرگان کشوری و لشکری دولت او، در کنار پدر و مادرش در مقبرۀ خانوادگی به خاک سپرده شد (استوارت، ٣١١).
پس از کشته‌شدن تیپو‌سلطان، بیشتر قلمرو وی میان کمپانی هند شرقی و نظام حیدرآباد تقسیم شد، و باقی‌ماندۀ قلمروش را نیز به شاهزادۀ خردسال، کریشنا راجه وُدْیار سپردند. دوپسر او نیز در ١٢٢١ق/١٨٠٦م به اتهام مشارکت در شورش به کلکته تبعید شدند (خان زمان خان، ٩٠؛ مانسینگه، همانجا؛ لایل، ٢٤٢؛ «فرهنگ»، ١٦٣/XVIII).
شکست تیپوسلطان ــ که‌از عمده‌ترین‌مخالفان انگلستان‌بود ــ اقتدار و نفوذ انگلیسیها را درهند به‌سرعت افزایش‌داد (شورش...، ١١١؛ نهرو، ١/٤٥٦). شاید یکی از علل اصلی این شکست، خیانت و روابط پنهانی برخی از اطرافیان تیپوسلطان از جمله صادق، سپهسالار تیپو با انگلیسیها باشد که در ادبیات سیاسی مسلمانان‌هندی و غیرهندی،‌چهره‌ای‌منفور است(نک‌ ‌: اقبال‌لاهوری، ٣٤٨).
١. De Bussy ٢. »The Tiger…«
تیپوسلطان به اهداف استعماری انگلستان در هند به خوبی واقف بود و هیچ‌گاه حاضر نشد به نفع خود و برضد هیچ حکمران مسلمان یا هندو با نیروی انگلیسی متحد شود (بهاتاچاریا، ٨١٨-٨١٩). او در روابط خود با دولتهای محلی هند و با دیگر کشورها رویکردی آشکارا ضدانگلیسی داشت و می‌کوشید تا با


ارتباط با حکومتهای محلی هند و کشورهای مسلمان، متحدانی بر ضدانگلیسیها بیابد. از همین‌رو، نمایندگانی به دهلی، اوده، حیدرآباد، کشمیر، پونا، افغانستان، عربستان، امپراتوری عثمانی و ایران فرستاد (خان‌زمان‌خان، ٥٩٠؛ مانسینگه، ٤١٦؛ «فرهنگ»، XVIII/١٨٢؛ دنبار، همانجا؛ لایل، ٢٢١؛ «دولت...١»، ff. ٢٧). نمایندگان وی در ١٧٩٩م با هدایایی به حضور فتحعلی شاه قاجار، پادشاه ایران رسیدند و از او تقاضای کمک کردند (سپهر، ١/١٠٦)، اما به گفتۀ مفتون دنبلی در همان اوقات خبر کشته‌شدن تیپوسلطان به ایران رسید و آنان به وطن خودبازگشتند (ص ٦٠-٦١).
روابط‌ تیپو سلطان با دولت ‌فرانسه‌ نیز متأثر از رویکرد ضدانگلیسی او بود و می‌کوشیدتا از رقابت دوقدرت به نفع خود استفاده‌کند. اگرچه‌لوئی‌چهاردهم،نخستین‌فرستادۀ تیپورادر١١٩٢ق/ ١٧٧٨م به‌گرمی پذیرفت، اما هیچ‌ کمک‌نظامی در اختیار او قرار نداد («ببر»،٤-٥؛ لایل،٢٢٣). در١٢٠٠ق/١٧٨٦م نیز تیپو باردیگر باهدف‌ اعلام‌ناخشنودی‌ از کناره‌گیری‌ یک‌طرفۀ ‌فرانسه ‌از جنگ‌ تیپو با نیروهای‌ انگلیسی در ١١٩٨ق/١٧٨٤م، و نیز درخواست ‌کمک‌ نظامی‌ و جذب ‌نیروهای ‌متخصص، نمایندگانی ‌به‌ ‌فرانسه‌ فرستاد (حبیب، ١٦-١٧؛ رای،١٣١). البته ‌انقلاب ‌فرانسه‌ (١٧٨٩م) وگسست‌ روابط میان‌ فرانسه ‌و انگلستان، می‌توانست امید تیپوسلطان را به‌همکاری بافرانسه‌برانگیزد (نک‌ : لایل، ٢٣٩ ٢٣٣,؛ ‌دنبار، همانجا). وی ‌برای‌ اظهار حسن ‌نیت، از ‌جمهوری‌خواهان جانب‌داری کرد و حتى اجازه داد باشگاه ژاکوبن در پایتخت او تشکیل‌شود(کولکه،٢٣١؛ پاول پرایس،٤٨٥؛«فرهنگ»، II/٤٨٨)، اما با حملۀ ناپلئون به ‌مصر، نگرانی‌ انگلستان از روابط تیپوسلطان با فرانسه افزایش یافت و در عزم این کشور بر یکسره کردن کار تیپو تأثیر خاص گذاشت.
تیپو ‌سلطان ‌در دورۀ‌ ‌حکومت‌ خود، اصلاحات‌ گوناگونی ‌در زمینه‌های ‌اداری، اجتماعی، نظامی و اقتصادی‌انجام داد. وی‌ تشکیلات اداری و نظامی خود را براساس الگوهای ‌اروپایی ‌بازسازی کرد و به تجهیز نیروی دریایی خود پرداخت (مانسینگه، ٤١٧) .‌او به توسعۀ راههای ارتباطی توجه بسیار داشت؛ سدها را تعمیر کرد و برای‌ حمایت از کشاورزان اصلاحاتی در نظام‌مالیاتی پدید آورد. دعوت از متخصصان خارجی برای ساخت کارخانه‌های جدید، ممنوعیت صادرات کتان برای حمایت از صنایع نساجی داخلی، دعوت‌ بافندگان نقاط دیگر به قلمرو خود، و منع کشت خشخاش از دیگر اقدامات اصلاحی وی بوده است. در دورۀ تیپو، همچنین ارتباط بازرگانی میان میسور و عمان، ایران، عثمانی و حتى چین برقرار بود(حبیب،٢٠؛ مانسینگه، ٤١٦ ؛ «فرهنگ»، XVIII/١٨٢). تیپو نام مناصب نظامی، ‌قلعه‌ها، شهرها، ماهها، ‌اوزان و اندازه‌ها را تغییر داد و سکه‌هایی‌ با نامهای جدید ضرب کرد (همانجا؛ دنبار، II/٤٠٤؛ «دولت»، ١٥١-١٦١). در دورۀ تیپو بناهای زیبای مشهوری ساخته شد، مانند مسجد جامع سرینگاپاتام، و بنای مشهور و زیبای «دریا دولت» که کاخ تابستانی او بود و اکنون از مکانهای مهم گردشگری در هند است.
تیپوسلطان شیعه‌ای معتقد بود و ارادتی خاص به امام‌علی (ع) داشت و به ترویج و تشویق در امر آموزش و هنرهای گوناگون اهتمام می‌ورزید. وی ذوق ادبی داشت و چند زبان، از جمله فارسی را می‌فهمید. کتابخانه‌ای از او با بیش از دو هزار جلد کتاب به زبانهای مختلف در کلکته بر جای مانده است. دو مجلد از نامه‌های وی نیز که به‌فارسی نگاشته، دردست است(لاو، ٩٦). گزیده‌ای از این ‌نامه‌ها را ویلیام‌کریک‌ پاتریک به‌ انگلیسی ترجمه، و با شرح و توضیح در لندن (١٨١١م) به چاپ رسانده است (حبیب، ٩؛ «دولت»، ٥-١٥).

مآخذ: اقبال لاهوری، محمد، کلیات، به کوشش احمد سروش، تهران، ١٣٤٣ش؛ بستانی؛ خان زمان خان دهلوی، غلامحسین، تاریخ آصف جاهیان ( گلزار آصفیه)، به کوشش محمدمهدی توسلی، لاهور، ١٣٧٧ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه)، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٧٧ش؛ شورش هندوستان ١٨٥٧م/١٢٧٤ق، ترجمۀ اوانس ماسئیان، به کوشش صفاء‌الدین تبراییان، تهران، ١٩٩٣م؛ مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثرسلطانیه، تهران، ١٣٩٢ق؛ نهرو، جواهر لعل، کشف هند، ترجمۀ محمود تفضلی، تهران، ١٣٦١ش؛ هاردی، پ.، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ١٣٦٩ش؛ نیز:

Banerjee, A. Ch., The New History of Modern India ١٧٠٧-١٩٤٧, Calcultta, ١٩٨٣; Bhattacharya, S., A Dictionary of Indian History,
New York, ١٩٦٧, Britannica, ١٩٨٩; Dunbar, G., A History of India, London, ١٩٤٨; EI٢; Habib, I. introd. and ed. State and Diplomacy under Tipu Sultan, New Delhi, ٢٠٠١; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢; Kirmani, M. H. A., History of Tipu Sultan (Nishān - i – Haidari), tr. W. Miles, Lahore, ١٩٧٤; Kulke, H. and D. Rothermund, A History of India, London/NewYork, ١٩٩٨; Law. N. N., Promotion of Learning in Muslim India, Lahore, ١٩٨٥; Lyall, A., The Rise and Expansion of British Dominion in India, New Delhi, ١٩٨٤; Mansingh, S., Historical Dictionary of India, New Delhi, ١٩٩٨; Powell - Price, J. C., A History of India, London, ١٩٥٥; Ray, A., »France and Mysore«, State and Diplomacy... (vide: Habib); State and Diplomacy... (vide: Habib); Stuart, Ch., »Catalogue and Memoirs of Tipoo Sultan«, The History of Hyder Shah, Lahore, ١٩٧٦; »The Tiger of Mysore«, Angelfire, www. angelfire. Com /co /begumnoor/tipu ٢. html; Yapp, M. E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.
هدى سید‌حسین‌زاده
١. State …